09.04.2019 / А. Праспэр Геранжэ

А. Праспэр Геранжэ. “Літургічны год”. Гісторыя перыяду Мукі Пана і Вялікага тыдня🕑 11 хвілін

Прапанаваўшы вернікам падчас першых чатырох тыдняў Вялікага посту паразважаць над саракадзённым прабываннем Езуса ў пустыні, Святы Касцёл аддае наступныя два тыдні, якія засталіся да Вялікадня, разважанню над Яго Мукай. Касцёл не дазволіць сваім дзецям дайсці да вялікага дня прынясення Ягняці ў ахвяру без падрыхтоўкі праз спачуванне Яму ў пакутах, якія Ён знёс замест іх.

Найбольш старажытныя сакрамэнтарыі і антыфанарыі розных Касцёлаў сваімі малітвамі, чытаннямі і ўсёй літургіяй гэтых двух тыдняў сведчаць, што думкі ўсяго хрысціянскага свету цяпер засяроджаны на пакутах нашага Пана. Калі падчас тыдня Мукі Пана прыпадае свята нейкага святога, яно захоўваецца, аднак нядзеля Мукі Пана не дапускае нават самага вялікага свята. Ды і тады, калі паміж нядзеляй Мукі Пана і Пальмавай нядзеляй выпадае нейкае свята, у літургіі заўсёды захоўваецца ўспамін Мукі, а адкрываць абразы не дазваляецца.

Пра першы з гэтых тыдняў мы не можам даць канкрэтнай гістарычнай інфармацыі; яго цырымоніі і абрады заўсёды былі такія самыя, як і ў папярэднія чатыры тыдні [1]. Таму мы скіроўваем чытачоў да наступнага раздзела, у якім разглядаюцца таямніцы, характэрныя для тыдня Мукі Пана. Другі ж з гэтых тыдняў дае нам багатыя гістарычныя звесткі, бо хрысціянскі свет не цікавіўся ніводным перыядам літургічнага году так, як гэтым, і ніводзін з іх не нараджаў такіх гарачых праяваў пабожнасці.

Ад св. Дыянісія, біскупа Александрыі, які жыў у той час, мы даведваемся, што гэты тыдзень шанавалі ўжо ў ІІІ ст. [2] У наступным стагоддзі св. Ян Хрызастом называе яго Вялікім тыднем: “Не тое што, — кажа святы доктар Касцёла, — ён мае больш дзён за іншыя тыдні або што ягоныя дні маюць у сабе больш гадзінаў за іншыя дні; але мы называем яго Вялікім з-за вялікіх таямніц, якія ў ім адзначаюцца” [3]. Таксама ён мае іншыя назвы: Балесны тыдзень (“Hebdomada Paenosa”) — з увагі на пакуты нашага Пана Езуса Хрыста і з-за цяжкасцяў, якія мы зносім, адзначаючы гэтыя таямніцы; тыдзень прабачэння — бо тады прымаюцца грэшнікі, якія адбывалі пакуту; і, нарэшце, Святы тыдзень — ад святых таямніц, якія мы згадваем у гэтыя сем дзён. Апошняя назва ўжываецца вельмі часта, і ў многіх краінах ад яе паходзяць назвы саміх дзён: Святы панядзелак, Святы аўторак, Святая серада, Святая субота [4].

Падчас апошніх дзён Вялікага тыдня суровасць посту павялічваецца, і ўся энергія духу пакуты выходзіць на першы план. Нават у нас у сярэдзіне гэтага тыдня перастае дзейнічаць дыспенсацыя, якая дазваляе спажываць яйкі. Усходнія Касцёлы захавалі больш старажытныя звычаі, і іхняя практыка ўстрымання значна больш суровая за нашу. Грэкі называюць гэты тыдзень Xerophagia, гэта значыць тыдзень спажывання сухой ежы: хлеба, вады, солі, сухафруктаў, сырой гародніны; усялякія закрасы забаронены. У раннія часы пост у Вялікі тыдзень даводзіўся да межаў людскіх магчымасцяў. Ад св. Эпіфанія [5] мы даведваемся, што тады былі некаторыя хрысціяне, якія захоўвалі суровы пост ад раніцы панядзелка да крыку пеўня ў Вялікдзень. Зразумела, што было вельмі мала тых, хто пайшоў бы так далёка. Многія праводзілі два, тры ці чатыры дні, не каштуючы аніякай ежы, але ў цэлым практыкавалася захаванне посту ад вечара Вялікага чацвярга да Велікоднай раніцы. Многія хрысціяне на Усходзе і ў Расіі нават і ў нашы часы захоўваюць такі пост: калі б толькі такая суровая пакута заўсёды суправаджалася цвёрдай верай і еднасцю з Касцёлам, без якіх такая пакута не нясе ніякай карысці для збаўлення!

Іншай старажытнай практыкай Вялікага тыдня з’яўляюцца доўгія начныя гадзіны прабывання ў касцёле. У Вялікі чацвер, адзначыўшы боскія таямніцы на ўспамін Апошняй вячэры, вернікі заставаліся ў касцёлах на працяглую малітву [6]. Ноч з пятніцы на суботу праводзілася як адно няспыннае чуванне на ўшанаванне пахавання нашага Пана [7]. Аднак самай працяглай з гэтых вігілій была суботняя, якая доўжылася да раніцы Велікоднай нядзелі: менавіта да яе далучаўся ўвесь народ. Вернікі ўдзельнічалі ў апошняй падрыхтоўцы катэхуменаў, а таксама ва ўдзяленні хросту. Яны не пакідалі касцёл да заканчэння цэлебрацыі Найсвяцейшай Ахвяры, якая не заканчвалася да ўзыходу сонца [8].

Доўгі час на працягу Вялікага тыдня абавязвала ўстрыманне ад цяжкай працы. Дзяржаўныя законы ядналіся з касцёльнымі і забяспечвалі гэты ўрачысты адпачынак ад працы і заняткаў, які так красамоўна выяўляе жалобу хрысціянскага свету. Усё было прасякнута думкай пра пакуты і смерць Езуса; адзіным заняткам людзей былі набажэнствы і малітва; і сапраўды для падтрымкі ў цяжкасцях посту і ўстрымання была патрэбна ўся цялесная моц. Можна лёгка зразумець, які эфект на розумы людзей падчас усёй астатняй часткі года аказвала гэтае паўсюднае спыненне звычайнай руціны жыцця. Акрамя таго, прыгадаўшы, якую суровую вайну посная дысцыпліна аб’яўляла цялесным апетытам, мы зможам уявіць сабе, з якой простай і шчырай радасцю людзі сустракалі свята Пасхі, якое давала ім аднаўленне душы і палёгку для цела.

У папярэднім томе мы згадвалі законы з кодэкса Тэадозія, якія забаранялі на сорак дзён перад Вялікаднем усялякія судовыя справы. Гэты збор законаў, выдадзены Грацыянам у 380 годзе і пашыраны Тэадозіем у 389 годзе, забараняў таксама падаваць судовыя іскі за сем дзён да Пасхі і ў наступныя за ёю сем дзён. На гэты актуальны тады закон мы знаходзім спасылкі ў гаміліях св. Яна Хрызастома і ў казаннях св. Аўгустына. На моцы гэтага дэкрэта для судоў гэтыя пятнаццаць дзён лічыліся нібы нядзеляй.

Аднак хрысціянскія ўладары не задавольваліся простым прыпыненнем людской справядлівасці ў тыя дні, якія так моцна звязаны з Божай міласэрнасцю. Яны жадалі знешнім актам аддаць належнае айцоўскай дабрыні Бога, Які праз заслугі свайго Сына прабачыў грэшны свет. Касцёл у гэтыя дні збіраўся ўдзяліць дар паяднання раскаяным грэшнікам, якія разарвалі путы граху і вызваліліся са свайго палону; хрысціянскія ўладары амбіцыйна наследавалі сваю Маці і загадвалі выпускаць вязняў, адкрываючы дзверы вязніцаў і даючы свабоду тым, хто трапіў пад прысуд людскога трыбунала. Адзінае выключэнне рабілася для крымінальных злачынцаў, чыя свабода паставіла б у вялікую небяспеку іхнія сем’і або грамадства. У гэтых справах міласэрнасці асабліва ззяе імя Тэадозія. Св. Ян Хрызастом [9] кажа нам, што гэты імператар высылаў прабачальныя лісты ў некалькі гарадоў, загадваючы выпусціць вязняў і захаваць жыццё тым, хто быў асуджаны на смерць — і ўсё гэта для таго, каб асвяціць дні, што папярэднічалі святу Пасхі. Пазнейшыя імператары зрабілі з гэтага звычаю закон. Св. Леў у сваіх казаннях так апісвае іхнюю літасць: “Рымскія імператары доўгі час захоўвалі гэтую святую практыку. У гонар мукі і ўваскрасення нашага Пана яны пакорна ўстрымліваліся ад выканання сваёй уладнай справядлівасці і, не звяртаючы ўвагу на суровасць сваіх законаў, удзялялі прабачэнне вялікай колькасці злачынцаў. Маючы намер наследаваць Божую дабрыню, яны самі аказвалі міласэрнасць у тыя дні, калі свет адзначае сваё збаўленне, якое прыйшло праз Божую міласэрнасць. Таму няхай хрысціянскі люд наследуе сваіх кіраўнікоў і няхай прыклад каралёў натхніць падначаленых прабачаць адзін аднаму асабістыя крыўды, бо сапраўды абсурдна, калі ўласныя правілы з’яўляюцца больш жорсткімі за грамадскія. Няхай правіны будуць прабачаны, помста няхай будзе стрымана, каб такім чынам гэты святы дзень дзякуючы як Божай, так і людской ласцы знайшоў усіх нас шчаслівымі і нявіннымі” [10].

Гэтая хрысціянская прабачлівасць не абмяжоўваецца кодэксам Тэадозія; яе сляды мы знаходзім у законах некаторых іншых заходніх краін. У якасці прыкладу можна згадаць Францыю. Пры першай дынастыі каралёў св. Элігій, біскуп Нуаёна, так выказваўся ў сваім казанні на Вялікі чацвер: “У гэты дзень, калі Касцёл удзяляе прабачэнне пенітэнтам і адпушчэнне грэшнікам, суддзі таксама стрымліваюць сваю суровасць і даюць памілаванне вінаватым. Ва ўсім свеце адчыняюцца вязніцы, уладары аказваюць літасць злачынцам, гаспадары прабачаюць сваім слугам” [11]. Пры другой дынастыі з капітулярыяў Карла Вялікага мы даведваемся, што біскупы мелі права патрабаваць ад суддзяў дзеля любові да Езуса Хрыста (як там сказана) вызваліць вязняў у дні, што папярэднічалі Вялікадню [12]. Варта было суддзям адмовіць у гэтай просьбе — і біскупы маглі не дапусціць іх у касцёл [13]. Нарэшце, пры трэцяй дынастыі мы бачым, як Карл VI, падавіўшы паўстанне ў Руэне, аддаў загад, каб вязняў выпусцілі, бо гэта быў Вялікі тыдзень і набліжалася свята Пасхі [14].

Апошнім следам гэтай міласэрнай традыцыі быў звычай Парыжскага суда. Старажытная практыка прыпыняць судовыя пасяджэнні на час усяго Вялікага посту даўно была скасавана. Суд закрываўся толькі ў Вялікую сераду і не адкрываўся да нядзелі пасля Вялікадня. Вялікі аўторак быў апошнім днём слуханняў: суд накіроўваўся ў палацавыя вязніцы, і там адзін з вярхоўных суддзяў, зазвычай устаноўлены апошнім, праводзіў паседжанне. Вязняў дапытвалі і без нейкага фармальнага прысуду ўсіх тых, чыя справа выглядала адпаведна і хто не быў вінаваты ў нейкім сур’ёзным злачынстве, адпускалі на волю.

Рэвалюцыі апошніх васьмідзесяці гадоў прывялі да секулярызацыі ў кожнай краіне Еўропы, гэта значыць да выкрэслівання з народных звычаяў і заканадаўства ўсяго, што было ўведзена звышнатуральным элементам хрысціянства. Улюбёнай тэорыяй апошніх пяцідзесяці гадоў было тое, што ўсе людзі роўныя. Людзі стагоддзяў веры мелі штосьці больш пераканаўчае за тэорыю: яны былі ўпэўнены ў святасці сваіх правоў. Пры набліжэнні гэтых урачыстых святкаванняў, якія моцна нагадваюць нам пра справядлівасць і міласэрнасць Бога, яны бачылі, як іхнія ўладары нібы адмаўляюцца ад сваёй вярхоўнай улады, пакідаючы пакаранне вінаватых у Божых руках, і прыходзяць да святога стала пасхальнай еднасці разам з тымі самымі людзьмі, якіх яны дзеля дабра грамадства трымалі ў кайданах. У гэтыя дні перад усімі народамі паўставала адзіная думка — думка пра Бога, у вачах Якога ўсе людзі грэшныя; пра Бога, ад Якога адзінага паходзяць справядлівасць і прабачэнне. Менавіта з гэтага глыбокага хрысціянскага пачуцця бярэцца тое, што мы бачым у стагоддзях веры: што настолькі многія пастановы і хартыі кажуць пра Вялікі тыдзень як пра Уладаранне Хрыста. Такая і такая падзея, кажуць яны, здарылася ў такі і такі дзень, “пры ўладаранні Пана нашага Езуса Хрыста” — “Regnante Domino nostro Iesu Christo”.

Калі гэтыя святыя дні святой і хрысціянскай роўнасці заканчваліся, ці адмаўляліся гэтыя падначаленыя слухацца сваіх гаспадароў? Ці злоўжывалі яны пакорай сваіх кіраўнікоў і ці карысталіся яны нагодай, каб укласці тое, што ў нашы часы называецца правамі чалавека? Не. Тая самая думка, якая натхняла людскую справядлівасць скарыцца перад Крыжам Езуса, вучыла людзей іхняму абавязку падпарадкоўвацца ўладзе, устаноўленай Богам. Як рэалізацыя гэтай улады, так і падпарадкаванне гэтай уладзе маюць сваім матывам Бога. Тыя, хто меў уладу, паходзілі з розных дынастый: павага ж да ўлады заўсёды была аднолькавая. Сёння літургія больш не мае таго ўплыву на грамадства, які мела ў старажытнасці; рэлігія з большага была выкінута са свету, і цяпер яна прабывае і дзейнічае толькі ў сумленні адзінак. Што да палітычных установаў, то яны з’яўляюцца нічым іншым, як выразам людской пыхі; яны жадаюць камандаваць і адмаўляюцца падпарадкоўвацца.

Але ж IV стагоддзе, якое дзякуючы хрысціянскаму духу нарадзіла законы, пра якія мы кажам, было ўсё яшчэ напоўнена паганскім складнікам. Як жа атрымліваецца, што, жывучы пры поўным святле хрысціянства, мы называем прагрэсам сістэму, якая імкнецца аддзяліць грамадства ад усяго звышнатуральнага? Людзі могуць казаць усё што заўгодна, але існуе толькі адзін шлях да захавання парадку, спакою, маральнасці і бяспекі свету: гэта Божы шлях, шлях веры, шлях жыцця ў адпаведнасці з вучэннем і духам веры. Усе іншыя сістэмы могуць у найлепшым выпадку патураць тым людскім жарсцям, якія вельмі моцна разыходзяцца з тымі таямніцамі нашага Пана Езуса Хрыста, што мы цяпер адзначаем.

Трэба згадаць таксама іншы закон, які ўстанавілі хрысціянскія імператары ў адносінах да Вялікага тыдня. Дух любові і жаданне наследаваць Божую міласэрнасць прывялі іх да звычаю вызваляць вязняў; менавіта з гэтых жа прынцыпаў у тыя дні, калі наш Збаўца праліў сваю кроў дзеля вызвалення роду людскога, яны таксама пачалі цікавіцца рабамі. Рабства як наступства граху і фундаментальнае ўстанаўленне паганскага свету дзякуючы прапаведаванню Евангелля атрымала смяротны ўдар. Аднак яго паступовае скасаванне было пакінута людзям, каб яны на практыцы паказалі прынцып хрысціянскага братэрства. Паколькі наш Пан і Яго апосталы не настойвалі на неадкладным скасаванні рабства, хрысціянскія ўладары падобным чынам абмяжоўваліся выданнем законаў, якія заахвочвалі да яго паступовага скасавання. Прыклад гэтага мы бачым у кодэксе Юстыніяна. Забараніўшы ўсе юрыдычныя працэдуры на час Вялікага тыдня і тыдзень за ім, гэты імператар пастанаўляе зрабіць наступнае выключэнне: “Тым не менш будзе дазволена даваць рабам свабоду, так што законныя акты, неабходныя для іх вызвалення, не будуць лічыцца парушэннем дадзенай пастановы” [15]. Гэты міласэрны закон Юстыніяна ўсяго толькі прымяняе да пятнаццаці дзён вакол Вялікадня закон імператара Канстанціна, які забараняў усе юрыдычныя справы ў нядзелі на працягу года, за выключэннем толькі тых, што мелі на мэце вызваленне рабоў.

Але Касцёл паклапаціўся пра рабоў яшчэ задоўга да таго, як Канстанцін даў яму спакой. Падчас тых дзён, калі здзейсніліся таямніцы адкуплення свету, хрысціянскія гаспадары былі абавязаны даць рабам поўны адпачынак ад працы. Такі закон выкладзены ў Апостальскіх канстытуцыях, якія былі ўкладзены да IV ст. “Падчас Вялікага тыдня, які папярэднічае дню Пасхі, і падчас наступнага тыдня рабы адпачываюць ад працы, бо першы тыдзень — гэта тыдзень Мукі Пана, а другі — гэта тыдзень Яго Уваскрасення, і рабоў неабходна навучаць гэтым таямніцам” [16].

Два тыдні, у якія мы цяпер уваходзім, адзначаюцца яшчэ адной рысай. Гэта даванне большай міласціны і большая стараннасць у выкананні справаў міласэрнасці. Св. Ян Хрызастом запэўнівае нас, што такая была практыка ў ягоныя часы. Ён піша пахвальныя словы ў адрас вернікаў, якія ў гэты перыяд падвойвалі свае ахвяры для бедных, робячы гэта з намерам хоць у невялікай ступені наследаваць шчодрасць Бога, Які пралівае на грэшнікаў свае неабмежаваныя ласкі.


[1] Тут будзе не да месца ўваходзіць у дыскусію наконт таго, чаму ў старажытных літургіях і кананічным праве нядзеля Мукі Пана сустракаецца пад назвай Mediana.

[2] Ліст да Базіліда, кан. 1.

[3] Hom. XXX in Genes.

[4] У беларускай мове гэты тыдзень называецца Вялікім тыднем, але назвы дзён маюць аналагічнае паходжанне: Вялікі панядзелак, Вялікі аўторак і г. д. — Заўв. перакл.

[5] Expositio fidei, IX. Haeres., XXII.

[6] Св. Ян Хрызастом, Hom. XXX in Genes.

[7] Св. Кірыл Ерузалемскі, Catech. XVIII.

[8] Const. Apost., кн. 1, раздз. 18.

[9] Homil. in magn. Hebdom. Homil. XXX in Genes. Homil, VI ad popul. Antioch.

[10] Serm. XL de Quadragesima, II.

[11] Казанне Х.

[12] З тых жа капітулярыяў мы даведваемся, што гэты прывілей таксама распаўсюджваўся на Божае Нараджэнне і Спасланне Духа Святога.

[13] Capitular., кн. VI.

[14] Jean Juvénal des Ursins, 1382.

[15] Cod. lib. III. tit. XII. de feriis. Leg. 8.

[16] Constit. Apost. Lib. VIII. cap. XXXIII.


Аўтар: а. Праспэр Геранжэ (1805–1875), французскі святар, бенедыктынец, заснавальнік і абат Салемскага абацтва, адраджальнік манаскага жыцця пасля Французскай рэвалюцыі.
Выданне: Dom Prosper Guéranger, “The Liturgical Year”, Passiontide and Holy Week, 2nd Ed., trans. Dom Laurence Shepherd, Dublin: James Duffy, 1887.
Ілюстрацыйнае фота: СС0.

Пакінуць каментар

Scroll Up