15.03.2019 / А. Праспэр Геранжэ

А. Праспэр Геранжэ. “Літургічны год”. Таямніца Вялікага посту🕑 11 хвілін

Несумненна, такі святы перыяд, як Вялікі пост, поўны розных таямніц. Касцёл зрабіў яго часам засяроджанасці і пакуты дзеля падрыхтоўкі да свайго найвялікшага свята. Адпаведна, у Вялікім посце мы знойдзем усё, што здольнае ўзбудзіць веру дзяцей Касцёла і заахвоціць іх да цяжкой працы адплаты за свае грахі. Падчас Перадпосця мы сустрэліся з лічбай семдзесят: яна нагадвала нам пра семдзесят гадоў вавілонскага палону, пасля якога выбраны народ, ачышчаны ад ідалапаклонства, павінен быў вярнуцца ў Ерузалем і адсвяткаваць Пасху. Цяпер жа Касцёл ставіць перад намі лічбу сорак. Як заўважае святы Геранім, гэтая лічба азначае пакаранне і няшчасце [1].

Успомнім пра сорак дзён і сорак начэй патопу (Быц 7:12), які Бог спаслаў у сваім гневе: тады Ён пашкадаваў, што стварыў чалавека, і знішчыў увесь людскі род, акрамя адной сям’і. Успомнім таксама, як габрэйскі народ, пакараны за сваю няўдзячнасць, сорак гадоў блукаў у пустыні, і толькі потым яму было дазволена ўвайсці ў зямлю абяцаную (Ліч 14:33). Паслухаем таксама, як наш Бог загадвае прароку Эзэхіэлю сорак дзён ляжаць на правым баку на знак аблогі Ерузалема, якая прынясе яму зруйнаванне (Эзх 4:6).

У Старым Запавеце ёсць дзве асобы, якія сабою сімвалічна прадстаўляюць дзве маніфестацыі Бога: Майсей, які з’яўляецца сімвалам закону, і Ілля, які сімвалізуе прарокаў. Ім абодвум было дазволена наблізіцца да Бога: першаму на Сінаі (Зых 24:18), другому на Гарэбе (3 Вал 19:8). Абодва рыхтаваліся да гэтай вялікай ласкі саракадзённым постам.

Маючы перад сабою гэтыя таямнічыя факты, мы можам зразумець, чаму Сын Божы, стаўшыся нашым збаўленнем і пажадаўшы падпарадкавацца посным пакутам, выбраў менавіта тэрмін у сорак дзён. Такім чынам, устанаўленне Вялікага посту адразу становіцца перад намі з усім кантэкстам, які можа захапіць розум сваім урачыстым характарам, з усёй сваёй здольнасцю задаволіць Бога і ачысціць нашыя душы. Таму выглянем за той маленькі свет, які акружае нас, паназіраем за тым, як увесь хрысціянскі сусвет менавіта ў гэты час прыносіць абражанай велічы Бога сваё саракадзённае пакаянне, і будзем спадзявацца, што, як і ў выпадку нінівіцянаў, Ён міласэрна прыме сёлетняе ахвяраванне нашай кампенсацыі і прабачыць нам нашыя грахі.

Такім чынам, колькасць дзён Вялікага посту з’яўляецца святой таямніцай. Дазнаемся ж цяпер з літургіі, якім чынам Касцёл бачыць сваіх дзяцей у гэтыя сорак дзён. А бачыць ён іх як незлічонае войска, якое ўдзень і ўначы змагаецца супраць сваіх духоўных ворагаў. Мы памятаем, што ў Папяльцовую сераду Касцёл называе Вялікі пост “хрысціянскім змаганнем”. Так, — каб мы зноў маглі здабыць тую навізну жыцця, якая дазволіць нам яшчэ раз праспяваць нашае “Аллелюя”, мы павінны перамагчы трох нашых ворагаў: д’ябла, цела і свет. Мы змагаемся разам з Езусам, бо Ён таксама дазваляе, каб шатан тройчы спакушаў Яго асабіста. Таму нам трэба апрануць свае даспехі і няспынна чуваць. А паколькі нашым сэрцам надзвычай важна быць натхнёнымі і смелымі, Касцёл дае нам ваенную песню, якая паходзіць з самога неба і якая можа нават баязліўцаў распаліць надзеяй на перамогу і ўпэўненасцю ў Божай дапамозе: гэта псальм 90 [2]. Ён цалкам гучыць у Імшы першай нядзелі Вялікага посту і затым кожны дзень па частцы ўводзіцца ў будні Афіцый.

У гэтым псальме Касцёл кажа нам спадзявацца на ахову, якою Нябесны Айцец ахоўвае нас, як шчытом [3]; мець надзею пад прыстанішчам Ягоных крылаў [4]; давяраць Яму, бо Ён вызваліць нас з сеткі паляўнічага [5], які скраў у нас святую свабоду дзяцей Божых; пакладацца на падтрымку святых анёлаў, якія з’яўляюцца нашымі братамі, якім наш Пан загадаў, каб яны ахоўвалі нас на ўсіх шляхах нашых [6], і якія, пакуль наш Пан дазваляў, каб шатан спакушаў Яго, былі ўважлівымі сведкамі гэтага змагання і пасля перамогі падышлі да Пана, прапануючы Яму сваю паслугу і пакланенне. Возьмем жа блізка да сэрца гэтыя пачуцці, якімі Касцёл стараецца натхніць нас, і будзем падчас шасцітыднёвага змагання часта паўтараць гэтую цудоўную песню, якая так глыбока апісвае, што павінны адчуваць жаўнеры Хрыста ў гэты час духоўнай барацьбы.

Аднак Касцёл не задавольваецца толькі тым, каб натхніць нас на змаганне з нашымі ворагамі. Ён хоча таксама заняць нашыя розумы думкамі больш глыбокай важнасці, і таму ён ставіць перад намі тры вялікія тэмы, якія будзе паступова раскрываць перад вялікай урачыстасцю Пасхі. Звернем жа ўвагу на гэтыя ажыўляльныя і павучальныя ўрокі.

Першая тэма — гэта змова габрэяў супраць нашага Збаўцы. Мы пабачым усю гэтую гісторыю ад самага яе фарміравання да яе здзяйснення ў Вялікую пятніцу, калі паклонімся перад Сынам Божым, укрыжаваным на дрэве Крыжа. Ганебныя планы Сінагогі будуць з’яўляцца перад намі так рэгулярна, што мы зможам прасачыць гэты сюжэт ва ўсіх дэталях. У нас запаліцца любоў да найвышэйшай Ахвяры, пакорнасць, мудрасць і годнасць якой выдаюць у ёй Бога. Божая драма, якая пачалася ў бэтлеемскіх яслях, павінна завяршыцца на Кальварыі. Мы зможам сачыць за гэтай драмай, разважаючы над тымі ўрыўкамі Евангелля, якія Касцёл нам чытае ў гэтыя велікапосныя дні.

Другая тэма, якая прапануецца для нашага настаўлення, патрабуе ад нас памятаць, што свята Пасхі з’яўляецца днём новага нараджэння для катэхуменаў і што ў раннія часы Касцёла Вялікі пост быў часам непасрэднай і ўрачыстай падрыхтоўкі кандыдатаў да хросту. Святая літургія гэтага перыяду захоўвае шмат тых элементаў навучання, якія яна прапаноўвала катэхуменам, і калі мы слухаем тыя цудоўныя чытанні са Старога і Новага Запавету, якімі яна завяршала іхнія ўводзіны ў святыя таямніцы, нам варта з удзячнасцю падумаць пра тое, што нам не прыйшлося гадамі чакаць таго, каб стаць дзецьмі Божымі, бо мы былі дапушчаны да хросту яшчэ ў дзяцінстве. Мы будзем маліцца за новых катэхуменаў, якія ў гэтым годзе ў далёкіх краінах прымаюць навуку старанных місіянераў і чакаюць, нібы ў тым старажытным Касцёле, вялікага свята перамогі нашага Збаўцы над смерцю, калі яны будуць ачышчаны ў водах хросту і атрымаюць новае жыццё.

Па-трэцяе, нам варта памятаць, што раней у Папяльцовую сераду публічных грэшнікаў аддзялялі ад супольнасці вернікаў і на сорак дзён Вялікага посту аддавалі пад мацярынскі нагляд Касцёла, пасля чаго дапускалі да пакаяння ў Вялікі чацвер, пры ўмове што іхняе пакаянне было дастатковым для таго, каб яны маглі атрымаць гэтае публічнае прабачэнне. Мы сустрэнемся з гэтым цудоўным наборам навук, якія былі спачатку створаны для гэтых пенітэнтаў і якія літургія, заўсёды верная такім традыцыям, усё яшчэ захоўвае дзеля нашай карысці. Чытаючы гэтыя ўзвышаныя ўрыўкі Святога Пісання, мы натуральным чынам разважаем над сваімі грахамі і бачым, на якіх лёгкіх умовах мы атрымалі іх адпушчэнне. Калі б мы жылі ў іншыя часы, магчыма, нам прыйшлося б прайсці праз выпрабаванне суровай публічнай пакуты. Гэтае разважанне можа пабудзіць нас да большага запалу, бо мы будзем памятаць, што, якія б змены ў дысцыпліне Касцёла ні рабіліся праз яго паблажлівасць, Божая справядлівасць заўсёды застаецца той жа самай. У гэтым мы знойдзем дадатковую матывацыю для таго, каб прынесці Божай велічы ахвяру раскаянага сэрца, а перакананасць у тым, што мы заслугоўваем нашмат большай пакуты, дазволіць нам выконваць накладзеныя на нас практыкі з больш радаснай ахвотай.

Каб на працягу Вялікага посту захоўваўся той смутны і суровы дух, які так адпавядае гэтаму перыяду, Касцёл на працягу многіх стагоддзяў дапускаў у гэтую частку года вельмі малую колькасць святаў, бо, калі ў календары сустракаецца нейкае свята, заўсёды пануе весялосць. У IV ст. Лаадыкейскі сабор у 51 каноне забараніў на працягу Вялікага посту адзначаць святы або ўспаміны святых, хіба што яны прыпадалі на суботу ці нядзелю [7]. Грэцкая Царква цвёрда захоўвала гэтую велікапосную практыку: толькі праз многія стагоддзі яна зрабіла выключэнне для 25 сакавіка, калі яна адзначае свята Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі.

Рымскі Касцёл захоўваў тую ж дысцыпліну, прынамсі ў прынцыпе, аднак ён вельмі рана дазволіў свята Звеставання, а крыху пазней таксама свята св. апостала Мацея (24 лютага). На працягу некалькіх апошніх стагоддзяў ён увёў у тую частку календара, што супадае з Вялікім постам, яшчэ некалькі святаў. І ўсё ж з павагі да старажытнай практыкі ён захоўвае пэўную стрыманасць у гэтым пытанні.

Прычына, па якой Рымскі Касцёл не так сурова ставіўся да выключэння святаў з Вялікага посту, заключаецца ў тым, што заходнія хрысціяне ніколі не лічылі свята перашкодай для посту. Грэкі ж, наадварот, лічылі, што свята і пост несумяшчальныя, і з гэтага прынцыпу яны не захоўваюць пост у суботу, бо адзначаюць яе як урачыстасць, хоць для Вялікай суботы яны робяць выключэнне і тады посцяць. З той жа прычыны яны не посцяць у свята Звеставання.

Гэтая дзіўная канцэпцыя прыкладна каля VII ст. дала пачатак звычаю, які з’яўляецца характэрным толькі для Грэцкай Царквы. Гэта так званая Імша раней асвячаных дароў — дароў, кансэкраваных падчас папярэдняй Імшы. У кожную нядзелю Вялікага посту святар кансэкруе шэсць Гостый, адну з якіх ён прымае на гэтай Імшы, а астатнія пяць захоўваюцца для прыняцця Камуніі ў наступныя пяць дзён, калі Найсвяцейшая Ахвяра не здзяйсняецца. Лацінскі Касцёл практыкуе гэты абрад толькі адзін раз на год, а менавіта ў Вялікую пятніцу, робячы гэта на ўспамін той вялікай таямніцы, пра якую мы скажам у адпаведным месцы.

Гэты звычай Грэцкай Царквы, відавочна, паходзіць з 49 канона Лаадыкейскага сабору, які забараняе прыносіць Хлеб ахвяры падчас Вялікага посту, акрамя суботы і нядзелі [8]. Яшчэ праз некалькі стагоддзяў грэкі зрабілі з гэтага канона выснову, што цэлебрацыя Найсвяцейшай Ахвяры несумяшчальная з постам. Са спрэчкі, якую яны ў ІХ ст. мелі з легатам Гумбертам [9], мы даведваемся, што ў апраўданне Імшы раней асвячаных дароў (якая не мае іншага абгрунтавання, акрамя канона Трульскага сабору [10], які праводзіўся ў 692 годзе) грэкі прыводзілі толькі тую абсурдную ідэю, што прыняцце Цела і Крыві нашага Пана парушала Вялікі пост.

Грэкі служаць гэты абрад увечары, пасля Нешпараў, і тады Камунію прымае толькі святар, як цяпер робіцца і ў рымскай літургіі ў Вялікую пятніцу. Аднак на працягу многіх стагоддзяў яны рабілі выключэнне для свята Звеставання: яны прыпыняюць Вялікі пост дзеля гэтага свята, служаць Імшу, і тады вернікам дазваляецца прымаць святую Камунію.

Згаданы канон Лаадыкейскага сабору, верагодна, ніколі не быў прыняты ў Заходнім Касцёле. Калі прыпыненне цэлебрацыі Найсвяцейшай Ахвяры і практыкавалася ў Рыме, то толькі ў чацвяргі, але і гэты звычай быў адкінуты ў VIII ст. Пра гэта мы даведваемся ад Анастазія Бібліятэкара, які кажа, што Папа Грыгорый ІІ, жадаючы завяршыць Рымскі Сакрамэнтарый, дадаў у яго Імшы для чацвяргоў першых пяці тыдняў Вялікага посту [11]. Цяжка растлумачыць гэтае прыпыненне Імшы ў чацвяргі або падобны звычай, які меў месца ў пятніцы Вялікага посту ў Мілане. Тлумачэнні іншых аўтараў мы знаходзім нездавальняючымі. Што датычыцца Мілана, то мы схільныя лічыць, што Амбразіянскі Касцёл не задаволіўся простым прыняццем рымскага звычаю не служыць Імшу ў Вялікую пятніцу і распаўсюдзіў яго на ўсе пятніцы Вялікага посту.

Коратка адхіліўшыся для тлумачэння гэтых дэталяў, мы павінны закончыць гэты наш раздзел некалькімі словамі пра тыя святыя абрады, якія падчас Вялікага посту захоўваюцца на Захадзе. Некаторыя з іх мы тлумачылі пры абмеркаванні Перадпосця. Прыпыненне “Аллелюя”, фіялетавае літургічнае ўбранне, адкладанне дыяканам далматыкі, а субдыяканам тунікі, пропуск радасных спеваў “Gloria in excelsis” і “Te Deum”, увядзенне смутнага тракта замест “Аллелюя” ў Імшу перад Евангеллем, выкарыстанне словаў “Benedicamus Domino” замест “Ite, missa est”, дадатковая малітва над народам пасля Камуніі ў буднія дні, прамаўленне Нешпараў перад поўднем, акрамя нядзеляў — усе гэтыя асаблівасці нашым чытачам вядомыя. Цяпер жа, у дадатак, мы згадаем, што на заканчэнне ўсіх гадзінаў Божага Афіцыя ў буднія дні прадпісана ўкленчванне, а хор у тыя самыя дні становіцца на калені падчас Канона Імшы.

Існавалі таксама і іншыя цырымоніі, асаблівыя для часу Вялікага посту, якія захоўваліся на Захадзе, але цяпер ужо многія стагоддзі зазвычай знаходзяцца ў занядбанні. Мы кажам зазвычай, бо ў некаторых месцах яны часткова захаваліся. Сярод гэтых абрадаў найбольш грандыёзным з’яўляецца звычай нацягвання вялізнага вэлюма паміж хорам і алтаром, так што ані духавенства ў хоры, ані вернікі не могуць назіраць за святымі таямніцамі, якія цэлебруюцца ў прэзбітэрыі. Гэтая завеса, якая зазвычай мела фіялетавы колер, азначала пакуту, якую павінен узяць на сябе грэшнік, каб заслужыць права сузірання той Божай велічы, перад абліччам якой ён здзейсніў столькі злачынстваў. Акрамя таго, яна сімвалізуе прыніжэнні, якія цярпеў наш Адкупіцель — камень спатыкнення для гордай Сінагогі. Аднак, як гэтую завесу раптоўна прыбіраюць, так і гэтыя прыніжэнні раптоўна саступаюць месца славе ўваскрасення [12]. Сярод іншых месцаў, дзе гэты звычай дагэтуль існуе, можна згадаць Нотр-Дам, мітрапалітальны касцёл Парыжа.

У многіх касцёлах таксама існаваў звычай у самым пачатку Вялікага посту засланяць распяцце і статуі святых. Каб пабудзіць вернікаў да больш жывой патрэбы пакуты, іх пазбаўлялі таго суцяшэння, якое заўсёды прыносіць душы сузіранне гэтых святых выяваў. Аднак гэты звычай, які дагэтуль мае месца ў некаторых месцах, быў не настолькі распаўсюджаны, як той, які выкарыстоўваўся ў Рымскім Касцёле і да якога мы вернемся ў наступным томе. Мы маем на ўвазе звычай закрываць крыж і статуі толькі ў перыяд Мукі Пана.

З цырыманіялаў Сярэднявечча мы даведваемся, што падчас Вялікага посту, а асабліва ў серады і пятніцы, часта ладзіліся працэсіі з аднаго касцёла ў іншы. У кляштарах рабілі сваі працэсіі, якія манахі праходзілі басанож па галерэі [13]. Такая практыка паходзіць з рымскага звычаю, дзе на кожны дзень Вялікага посту была прадпісана стацыя і дзе кожны дзень хадзілі працэсіі да стацыйнага касцёла.

Нарэшце, Касцёл заўсёды меў звычай падчас Вялікага посту памнажаць свае малітвы. Згодна з цяперашняй дысцыплінай, у буднія дні ў катэдральных і калегіяцкіх касцёлах (якія не выключаны з гэтага правіла нейкім адваротным звычаем) да кананічных гадзінаў трэба ўвесці наступныя дапаўненні: Афіцый за памерлых у панядзелкі, псальмы ўзыходжання [psalmi graduales] у серады, пакутныя псальмы ў пятніцы. У Сярэднявеччы ў некаторых касцёлах кожны тыдзень Вялікага посту да звычайнага Афіцыя дадавалі цэлы Псалтыр [14].


[1] “In Ezechiel”, раздз. 29.

[2] Псальм “Qui habitat in adiutorio”, у Афіцыі Камплеты.

[3] “Scuto circumdabit te veritas eius”, у Афіцыі Ноны.

[4] “Et sub pennis eius sperabis”, у Афіцыі Сэксты.

[5] “Ipse liberavit me de laqueo venantium”, у Афіцыі Тэрцыі.

[6] “Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis”, у Афіцыі Хвалаў і Нешпараў.

[7] Лабэ, “Concilia”, т. 10.

[8] Лабэ, “Concilia”, т. 10.

[9] “Contra Nicetam.”, т. 4.

[10] Кан. 52. Лабэ, “Concilia”, т. 6.

[11] Anastas. In Gregorio II.

[12] Ганорый Аўгустадунскі, “Gemma animae”, кн. 3, раздз. 66.

[13] Мартэн, “De antiquis Eccles. ritibus”, т. 3, раздз. 18.

[14] Мартэн, “De antiquis Eccles. ritibus”, т. 3, раздз. 18.


Аўтар: а. Праспэр Геранжэ (1805–1875), французскі святар, бенедыктынец, заснавальнік і абат Салемскага абацтва, адраджальнік манаскага жыцця пасля Французскай рэвалюцыі.
Выданне: Dom Prosper Guéranger, “The Liturgical Year”, Lent, 2nd Ed., trans. Dom Laurence Shepherd, Dublin: James Duffy, 1887.
Ілюстрацыйнае фота: СС0.

Пакінуць каментар

Scroll Up