01.02.2019 / Peter Kwasniewski

Кансэкраваныя пабудовы і іх афіцыйна дазволеная прафанацыя🕑 13 хвілін

Правіла святога Бенедыкта мае, акрамя іншага, тую станоўчую рысу, што яно здольнае выказаць пэўны погляд на рэчы адным простым сказам. У ім няма ніводнага лішняга слова: што Бенедыкт мае сказаць, тое ён і кажа, горача, коратка і ясна. Цудоўны прыклад знаходзіцца ў раздзеле 52 “Пра капліцу кляштара”, дзе Бенедыкт піша:

Няхай капліца будзе тым, што азначае яе назва, і няхай нічога іншага там не робяць і не трымаюць. Калі Божая праца скончана, няхай усе ўвойдуць у глыбокую цішыню і няхай захоўваецца пашана да Бога, каб, калі нейкі брат захоча памаліцца ў цішыні, яму не перашкаджалі кепскія паводзіны іншага. Таксама ў іншыя часы, калі хтосьці жадае памаліцца ў цішыні, няхай увойдзе і моліцца: не гучным голасам, але ў слязах і з гарачым сэрцам. Таму ж, хто не паводзіць сябе так, не будзе дазволена заставацца ў капліцы, калі Божая праца скончана, каб ён, як мы сказалі, не быў перашкодай для іншага [1].

Я часта хацеў, каб гэты тэкст быў высечаны на дрэве ці камені і змешчаны на дзвярах кожнага каталіцкага касцёла па ўсім свеце, надрукаваны ў кожнай парафіяльнай газеце і абвяшчаўся з кожнай амбоны з такой нястомнай рэгулярнасцю, каб паўсюдная баўбатня перад літургіяй і пасля яе, з-за якой паважная цішыня Божай святыні нядзеля за нядзеляй уцякае з сакральнай прасторы, была падаўлена і нарэшце знікла. Не ведаю, ці гэта спрацавала б, але я часта здзіўляўся, што так мала пробашчаў нават прадпрымае спробы вярнуць “глыбокую цішыню” ў касцёлах. Магчыма, гэта звязана з безнадзейным адчуваннем, што добрыя звычкі дасаборных дзён сышлі назаўсёды і не вернуцца да гэтых свецкіх варвараў з мабільнымі тэлефонамі; магчыма, гэта простая страта веры ў тое, што касцёл з’яўляецца сакральным месцам. Улічваючы, як шмат гарадскіх касцёлаў выглядае, як штосьці сярэдняе паміж даследчыцкай лабараторыяй НАСА і спартыўнай залай, цалкам можа быць, што адчуванне сакральнасці адсутнічае, а нават выкараняецца.

Раней у сваім Правіле (раздзел 19 “Пра дысцыпліну псальмодыі”) св. Бенедыкт апісвае годнасць касцёла і таго opus Dei, які ў ім адбываецца, а таксама робіць выснову пра тое, якой павінна быць наша ўнутраная і знешняя пастава:

Мы верым, што Бог прысутнічае ўсюды і што вочы Пана ў кожным месцы бачаць добрае і злое (пар. Прып 15:3); аднак паверым жа ў гэта асабліва і без усякіх сумневаў, калі мы здзяйсняем Божую працу. Таму будзем памятаць словы прарока: “З бояззю служыце Пану” (Пс 2:11), і яшчэ: “Мудра спявайце Яму” (Пс 46:8, Вульгата), і зноў:  “Перад анёламі спяваю Табе” (Пс 137:2). Таму будзем зважаць на тое, як мы паводзім сябе ў прысутнасці Бога і Яго анёлаў, і так спяваць псальмы, каб розум і голас знаходзіліся ў гармоніі [2].

Гэты тэкст дапамагае нам зразумець два ўрокі: святая літургія — гэта той час, калі па задуме самога Бога і Яго добрай волі мы як ніколі стаім перад Яго боскай Прысутнасцю, узносячы свае думкі і сэрцы да Яго; а капліца ці касцёл, у якім мы робім гэтую “Божую працу”, з’яўляецца выключным месцам, кансэкраваным для адзінай мэты Божага культу. Са звычайнай віктарыянскай шчодрасцю Агастас Уэлбі П’юджын выказаў гэтую думку ў наступных вядомых словах:

[Касцёл] сапраўды з’яўляецца сакральным месцам: зменены ход святла, слабое зіхаценне свечак, магілы вернікаў, розныя алтары, шанаваныя абразы справядлівых — усё гэта ўступае ў змову, каб напоўніць розум пакланеннем і ўразіць яго веліччу хрысціянскага культу. А калі глыбокія інтанацыі званоў з высачэзных званіц, якія склікаюць людзей у дом малітвы, змоўкнуць, і па аграмадным будынку разальецца ўрачысты спеў хору — сапраўды халодным мусіць быць сэрца таго чалавека, які не ўсклікне разам з псальмістам: “Domine, dilexi decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae” [3].

Карыстаючыся думкамі П’юджына і св. Бенедыкта, мы можам сфармуляваць наступны прынцып: будынак касцёла з’яўляецца найбольш сакральным месцам, якое ў нас ёсць; як вынік, менавіта там мы вучымся — або не вучымся — значэнню самога адрознення паміж сакральным і свецкім. Калі пры ўваходзе ў касцёл у нас не ўзнікае адчування пераходу з адной сферы ў іншую, адчування, што мы (у пэўнай ступені) пакідаем свет і ўваходзім у іншую рэальнасць, адчування выхаду з зямной атмасферы, дзе мы паводзім сябе свабодна, і ўваходу ў нябесную святыню, якая выклікае пашану і боязь, то я баюся, што нішто іншае не зможа прапанаваць нам настолькі моцны пасыл гэтага адрознення. Існуюць, вядома, і іншыя спосабы стварыць гэтае адрозненне, напрыклад гук грыгарыянскага спеву, нават ў Імшы, якая цэлебруецца на дварэ ці ў простым намёце, але святая прастора, “капліца”, з’яўляецца найбольш відавочным, уражвальным, трывалым, устойлівым, усеабдымным знакам сакральнасці, які мы маем. Гэты знак кажа альбо: “Гэта Божы дом, дзе ты асаблівым чынам сустрэнешся з Ім — ціха ўваходзь, глядзі і маліся”, альбо: “Гэта проста будынак, дзе ты можаш прагуляцца, паразмаўляць, зрабіць сэлфі, пажартаваць, паспаць і пад’есці”.

Сэлфі ў касцёле

Знакаміты тэолаг літургіі мансіньёр Нікола Букс піша ў сваёй кнізе “No Trifling Matter: Taking the Sacraments Seriously Again” (вельмі рэкамендую гэтую кнігу):

Якуб, абудзіўшыся ад сну, зразумеў: “Сапраўды, Пан на гэтым месцы”. Ён усвядоміў гэты факт, спужаўся і сказаў:  “Якое страшнае гэтае месца! Гэта не што іншае, як дом Божы, гэта брамы нябесныя” [4]. Боская прысутнасць прымушае патрыярха ўзяць камень, на якім ён спаў і пабачыў сон, і зрабіць з яго стэлу, прымітыўны алтар, і намасціць яго алеем. Як бы мы сказалі, ён кансэкраваў яго. Сам Бог фактычна ўстанавіў сабе месца прабывання, свой дом; таму Якуб змяніў яго назву і назваў гэтае месца Бэтэль, што на габрэйскай мове азначае дом Божы. Гэты камень стаў Божым домам.

Дзякуючы кансэкрацыі Пан заўсёды прысутнічае ў месцы, зробленым рукамі чалавека, а пачцівы страх і пабожнасць да месца прабывання і дому Божага павялічваюцца. Кансэкрацыя змяняе вызначаны спосаб выкарыстання месца: яно не можа выкарыстоўвацца для свецкіх мэтаў.

Аднак сёння, на жаль, не заўсёды адбываецца так! І таму Бог пакідае нас, не знаходзіцца з намі, не абараняе і не суправаджае нас на дарозе жыцця, не корміць нас, не робіць бяспечным і надзейным нашае вяртанне дадому [5].

Далей Букс вельмі працяла апісвае сур’ёзнае значэнне кансэкрацыі касцёла — падзеі, якая змяняе яго аб’ектыўна і назаўсёды. Ягоныя словы варта працытаваць цалкам:

Пасвячэнне будынка для хрысціянскага культу вельмі часта падкрэслівалася ў сэнсе наступстваў і тых зменаў у абраным будынку, да якіх яно заклікае, аднак цяпер гэта пачало хутка забывацца: фактычна, людзям часта даводзіцца прысутнічаць пры прафанацыі ўсяго, што было ахвяравана Богу ў такім абрадзе

У звычайнай форме Імша пасвячэння касцёла падкрэслівае жаданне касцёльнай супольнасці прысвяціць новы будынак Божаму культу выключным і пастаянным чынам. У прыватнасці, прысутнасць Найсвяцейшага Сакрамэнту і алтара не дазваляе ніякага іншага выкарыстання; фактычна, яны знаходзяцца там, каб нагадваць нам, што касцёл з’яўляецца знакам нябеснай святыні, куды Хрыстус увайшоў, каб заступіцца за нас перад абліччам Бога (Гбр 9:24).

Літургісты сказалі б, што дзеля праўдзівасці знаку касцёл не можа выкарыстоўвацца для іншых мэтаў, акрамя культу, пад пагрозай нанясення сур’ёзнай крыўды Пану, якому ён быў ахвяраваны. Да таго ж, гадавіна яго пасвячэння справядліва згадваецца ў штогадовым святкаванні, асабліва ў тым касцёле, які быў кансэкраваны. Таму гэта вельмі сур’ёзная памылка, што на практыцы кансэкрацыя, якую мы толькі што апісалі, з-за дзеянняў саміх святароў у нашыя дні пазбаўляецца свайго значэння, бо ў касцёлах праводзяць мерапрыемствы, несумяшчальныя з гэтымі святымі месцамі: канцэрты, прадстаўленні, балет, сустрэчы рознага кшталту, якія раней праводзіліся па-за сценамі святыні або “перад святыняй”, на што ўказвае лацінскае слова pro-fanum. Гэты феномен выкарыстання касцёлаў для канцэртаў не толькі сакральнай, але і свецкай музыкі здаецца непераможным. Дзеянні, якія не з’яўляюцца сакральнымі і зазвычай выконваюцца ў іншых месцах, нясуць з сабою прафанацыю касцёла. (…)

У тым месцы, дзе цэлебруюцца боскія таямніцы, нельга праводзіць свецкія падзеі такога або любога іншага кшталту. Як магчыма такое, што біскупы і святары забыліся пра “пасвячэнне” гэтага месца, часта збудаванага з вялікай ахвярай з боку вернікаў — пра тую падзею, як вынікае са значэння слова, калі штосьці вельмі асабістае было ахвяравана таму, каго любіш? Прысвяціць штосьці азначае, што гэтая рэч больш не мая, а ягоная. Калі б я забраў гэта назад, гэта была б здрада. Гэта сур’ёзная справа, таму што мы забіраем у Бога тое, што належыць Яму, тое, што мы самі прысягнулі Яму аддаць. Сам абрад пасвячэння ўказвае, што гэта прысяга або абяцанне пэўнага кшталту, г. зн. сакральны акт. Навошта тады патрэбная гэтая ўрачыстасць, калі затым сакральнае месца выкарыстоўваецца для свецкіх мэтаў?

Літургісты ўхваляюць абрад пасвячэння касцёла, аднак насуперак гэтаму яны маўчаць і не кажуць ні слова перад абліччам трансфармацыі касцёлаў у шматмэтавыя залы. Гэта яшчэ горш, чым тое, што рабілі таталітарныя атэістычныя рэжымы, якія выкарыстоўвалі гэтыя месцы пад тэатры, гімназіі і крамы. Гэта вельмі сур’ёзны феномен, таму што ён азначае, па-першае, што ўспрыманне касцёла як месца, ахвяраванага Богу і прызначанага для належнага Яму пакланення, было страчана; мы кансэкравалі штосьці і затым забралі гэта, каб рабіць там цалкам свецкія рэчы. Па-другое, гэтым мы спрыяем знішчэнню боскай прысутнасці, таму што мы практыкуем у касцёле такія рэчы, якія адпавядаюць тэатру або лекцыйнай зале: прамовы, спажыванне ежы, апладысменты і іншыя справы, якія тыпова робяцца ў месцах забаваў. Калі касцёл становіцца месцам, дзе людзі смяюцца, апладзіруюць і крычаць, то ў тым самым месцы становіцца цяжка патрабаваць адпаведнай малітоўнай паставы: слухання, засяроджання, цішыні, пакланення, таму што ў чалавеку закараняецца перакананне, што ён знаходзіцца ва ўніверсальным памяшканні. Такое перакананне вядзе да зацямнення галоўнай і характэрнай функцыі касцёла, якім з’яўляецца пакланенне, і да забароны ўкленчвання для малітвы, як падчас цэлебрацыі літургіі ў касцёле, так і па-за ёю. Аднак у сапраўднасці касцёл застаецца месцам прысутнасці і малітвы, а таксама цішыні, нават калі ў ім не цэлебруецца літургія [6].

Два найбольш абуральныя паслясаборныя прыклады непавагі да святога месца, на якія скардзіцца Букс, былі здзейснены, страшна сказаць, кардыналам і Папам. Больш позні выпадак, як паведамлялі на мінулым тыдні Infovaticana і Rorate Caeli, адбыўся ў катэдральным саборы св. Стэфана ў Вене, дзе пры падтрымцы кардынала арцыбіскупа, які сядзеў у першым шэрагу і рабіў здымкі з выканаўцамі перад і пасля выступу (вялікі фотаальбом размешчаны тут), праводзіўся рок-канцэрт у Сусветны дзень супраць СНІДу. Вось некаторыя фотаздымкі:

Стоячы на камунійнай балюстрадзе

Цішэйшым, але не менш скандальным выпадкам быў папскі абед, які адбыўся 1 кастрычніка 2017 года ўнутры базілікі св. Петронія ў Балоньі. Тады тысячы стаялі ў наве і назіралі за тым, як Папа абедае са сваімі запрошанымі гасцямі [7]. Вось некаторыя з многіх даступных у Інтэрнэце здымкаў:

Хоць паралель і не цалкам дакладная, але нельга не прыгадаць апаганьванне габрэйскай святыні, запісанае ў Старым Запавеце, і свята караля Балтазара, які, несумненна, таксама міла пасміхаўся, пакуль жахлівая рука не пачала пісаць на сцяне. Цвярозыя словы Букса трапляюць у самы цэнтр счарсцвелага секулярызму: “Касцёл не можа выкарыстоўвацца для іншых мэтаў, акрамя культу, пад пагрозай нанясення сур’ёзнай крыўды Пану, якому ён быў ахвяраваны. (…) Акты, якія не з’яўляюцца сакральнымі, і зазвычай выконваюцца ў іншых месцах, нясуць з сабою прафанацыю касцёла. (…) Гэта сур’ёзная справа, таму што мы забіраем у Бога тое, што належыць Яму, тое, што мы самі прысягнулі Яму аддаць”.

Так, наш Пан еў з грэшнікамі і мытнікамі — але не ў святыні. Што Ён зрабіў з тымі, хто вёў свецкі бізнэс у святыні, даволі добра вядома. Няхай гэтая карціна Чэка дзі Караваджа выкажацца лепш за тысячу словаў:

Букс нагадвае нам, што рабілі саветы напрыканцы Другой сусветнай вайны, калі іхнія войскі ішлі праз Цэнтральную Еўропу. Яны часта выкарыстоўвалі касцёлы ў якасці стойлаў для сваіх коняў, каб паказаць пагарду гэтай прасторай і тым, што яна прадстаўляе. Тым самым яны імітавалі пратэстантаў, якія ў часы пратэстанцкага паўстання рабавалі касцёлы, бралі святыя Гостыі з табернакулюмаў і кідалі іх коням і сабакам.

Зусім не здзіўляе, што той самы Папа, які на практыцы адмаўляе адрозненне паміж годнай і нягоднай Камуніяй, адначасова на практыцы парушае адрозненне паміж кансэкраваным і некансэкраваным месцам; не здзіўляе і тое, што той, хто ўзняў Паўла VI да хвалы алтароў, з’яўляецца тым, хто пагарджае значэннем таго самага абраду пасвячэння, які гэты Папа ўвёў. Паводле тлумачэння Ратцынгера, такія рэчы цалкам згаджаюцца з мадэрністычнай тэалогіяй тых, хто адмаўляе само адрозненне паміж сакральным і свецкім, сцвярджаючы, што з прыходам Хрыста ўсе рэчы і людзі ўжо былі адкуплены, ужо былі благаслаўлёныя, нібыта ўжо аўтаматычна знаходзяцца ў Хрысце. Калі Бог ужо ўсё ва ўсім, то ў пэўным сэнсе, калі казаць словамі Дастаеўскага, “усе рэчы дазволены” [8]. Храм не з’яўляецца нечым большым, чым Касцёл, які ён сімвалізуе; калі сцвярджэнне “extra ecclesiam nulla salus” некарэктнае, то ў такім выпадку “intra ecclesiam nullum profanum” [9].

Букс выказвае менавіта гэтую думку:

Каб прыводзіць тых людзей, якія гэтага жадаюць, — а такіх людзей шмат — на сустрэчу з Богам, няма больш адпаведнага месца, чым касцёл. Яго нельга лічыць проста “літургічнай прасторай” і нічым большым! Ці ж можа быць такое, што для канцэртаў, тэатральных пастановак і іншых падобных рэчаў не засталося даступных месцаў? Тады не трэба здзіўляцца, што пачуццё сакральнага, пачуццё Божай прысутнасці было страчана. Нямногія сёння ведаюць, што такое святы і сакральны. “Тэалогія секулярызацыі” ўважае, што ўсё сакральнае і што нічога не з’яўляецца свецкім, і таму яна жадае, каб мы лічылі, што пасвячэнне касцёла не з’яўляецца кансэкрацыяй, што ён таксама можа выкарыстоўвацца для свецкай дзейнасці [10].

У сваёй кнізе “Signs of the Holy One” кс. Увэ Міхаэль Ланг апісвае, як, сярод іншага, у працах Ранэра і Тэяра дэ Шардэна падрывалася катэгорыя сакральнасці. Зрэшты, “у святле правільнага разумення”, г. зн. у святле патрыстычнага вяртання да крыніцаў, адфільтраванага праз прызму мадэрнізму, уцелаўленне Хрыста было касмічным адкупленнем, падсумаваннем усяго сусвету. Навошта ж тады зводзіць плёны адкуплення толькі да некалькіх старых будынкаў або, напрыклад, да некалькіх старых абрадаў? Уся святыня стварэння была кансэкравана, пасвячана, а ласку можна атрымаць паўсюль. Тэяр дэ Шардэн, як здаецца, кажа, што сакрамэнты з’яўляюцца проста “выразамі”, асаблівымі ўсплескамі гэтай касмічнай ласкі, якая акружае і напаўняе нас. Лішне казаць, што ад гэтага погляду, які гучыць незразумела і пабожна, да поўнай секулярызацыі Касцёла, якая выключае Бога ўвогуле, застаецца адзін крок.

Я спадзяюся, што гэтыя назіранні дапамогуць нам паставіць у больш шырокі кантэкст праблемныя светлавыя шоу, якія ў апошнія гады праецыравалі на фасады розных касцёлаў у Рыме, паказваючы, як па іх бегаюць дзікія жывёлы або як будынак раствараецца і абвальваецца (як у гэтым выпадку падчас моладзевага сінода), быццам бы мы жывём у новай эры, дзе інстытуцыйны Касцёл будзе пераадолены бязмежнай, нястрымнай, не абмежаванай часам “любоўю”, якая для сучаснага свету стала замяняльнікам ласкі. Калі гэтыя разважанні гучаць падобна на 1968 год, калі шмат часаў языком фальшывы прарок Герберт Маркузэ, то будзьце пэўныя: гэта яно і ёсць.

Аднак гэтым разам усё стала горш. Уздым рэвалюцыйных эмоцый у канцы 1960-х гг. можна апраўдаць выкідам некантраляванай нязрэласці, памножаным на асаблівыя сацыяльныя абставіны. Сённяшняя антыномія, якая не саромеецца прыводзіць у святыню аголеных артыстаў з электрагітарамі або ўносіць талеркі з лазаньяй, з’яўляецца прадуманай, спланаванай, праграмнай і таталітарнай. Неабавязкова прыпісваць гэты ўздым прафанацыі толькі аднаму чалавеку, аднак уплыў выключна вялікай улады, несумненна, за гэтым стаіць.

Заўвагі

[1] Англ. перакл. а. Джасцін Маккэн, 119.
[2] Маккэн, 68–69.
[3] “Пане, палюбіў я прыгажосць дома Твайго і месца прабывання славы Тваёй”; Pugin, Contrasts, 5.
[4] Гэты верш з’яўляецца інтроітам для Імшы на пасвячэнне касцёла.
[5] Bux, No Trifling Matter, 27.
[6] Bux, No Trifling Matter, 189–93.
[7] Гэты абед згадваецца на старонцы Ватыкана ў плане падарожжа.
[8] І гэта сапраўды так для тых, хто цалкам адкуплены: для святых у небе. Паколькі іхняя воля знаходзіцца ў дасканалай адпаведнасці з Божай і паколькі яны, сузіраючы Бога тварам у твар, больш не могуць жадаць зла, адсюль вынікае, што яны могуць рабіць усё, што пажадаюць, і гэта будзе добра.
[9] Падрабязны разгляд сцвярджэнняў, зробленых у гэтым абзацы гл. у нядаўнім цудоўным эсэ д-ра Томаса Пінка “Vatican II and Crisis in the Theology of Baptism” на старонцы The Josias. На мой погляд, гэта абавязковае чытанне для тых, хто жадае зразумець змену ў каталіцкай тэалогіі і літургіі ў ХХ ст.
[10] Bux, No Trifling Matter, 193–94.


Аўтар: Peter Kwasniewski
Крыніца: New Liturgical Movement
ФотаSilvio sorcini (CC BY-SA)

Тэкст перакладзены з англійскага арыгінала і апублікаваны з дазволу аўтара.

Пакінуць каментар

Scroll Up