11.01.2019 / Peter Kwasniewski

Як з касцёлаў выганяюць рэальнасць пекла і боязь Божую🕑 14 хвілін

У сваім артыкуле “Пяцідзесяцігадовае падзенне да зноскі 351: зніжэнне нашай адчувальнасці да Найсвяцейшай Эўхарыстыі” я казаў пра тое, як многія раптоўныя і рэзкія змены ў абрадах і цырымоніях, прадпрынятыя літургічнай рэформай, прычыніліся да няспыннага размывання веры ў Імшу як сапраўдную і прыемную Богу Ахвяру, а таксама ў Рэальную Прысутнасць нашага Пана ў Найсвяцейшым Сакрамэнце. У гэтым артыкуле я разгледжу цесна звязаную з гэтым тэму, а менавіта тое, якім чынам боязь Божая, якая пачынаецца са страху перад справядлівымі Божымі пакараннямі за грэх і перарастае ў любоў да Яго дзеля Яго самога і ў жаданне прабываць з Ім вечна ў небе, была падарвана сістэматычным выдаленнем з літургіі тэкстаў, якія датычацца пекла і неабходнасці чування і самаадрачэння, каб надзейна пазбегнуць яго.

Напісана шмат артыкулаў, якія паказваюць, наколькі радыкальна былі зменены малітвы ў Імшале Novus Ordo: у адных выпадках гэтыя малітвы пачалі адмаўляць падпарадкаванасць зямных рэчаў нябесным (як, напрыклад, у выпадку св. Альбэрта), у іншых страцілі містычны элемент (як у выпадку св. Кацярыны), або пачалі пазбягаць звароту да Хрыста непасрэдна як да Бога (як бывае ў Адвэнце), або схавалі ўладаранне Хрыста над грамадствамі і ўрадамі (як было з перайначваннем свята Хрыста Валадара). Як прадэманстравалі Лорэн Прыстас, Энтані Сікейда і іншыя аўтары, спіс можна працягваць доўга.

Мая мэта тут больш сціплая: я засяроджуся на тэкстах, дзе згадваецца пекла. Мы паглядзім, што здарылася з гэтымі тэкстамі за тыя амаль дзесяць гадоў, якія прайшлі ад выдання Missale Romanum 1962 года да выхаду яго планаванай замены.

Імша-рэквіем

Найбольш відавочна і вымоўна пра вучэнне Касцёла наконт чатырох апошніх рэчаў (смерць, суд, неба або пекла, а таксама чысцец у дадатак) сведчыць традыцыйная Імша-рэквіем, якая ў лацінскім абрадзе без зменаў служылася на працягу многіх стагоддзяў і служыцца дагэтуль у тых месцах, дзе квітнее лацінская літургічная традыцыя. Імша-рэквіем развівалася арганічным чынам, таму ў яе тэкстах ёсць баланс паміж суцяшэннем і ўпэўненасцю ў атрымання неба з аднаго боку і страхам пакарання з малітвай аб выратаванні душы ад пекла з іншага боку. У гэтым сэнсе Імша за памерлых з’яўляецца проста каталіцкай, калі ўлічваць тое, чаму Евангелле навучае адносна наступнага жыцця. Лішне казаць, што ўсе гэтыя тэксты павінны прамаўляцца або спявацца на кожнай Імшы-рэквіеме: ніводзін з іх не з’яўляецца тэкстам “па выбары”, падобна як нельга пазбегнуць смерці, суду і вечнага лёсу шчасця ці болю.

У рэквіеме, несумненна, хапае суцяшальных малітваў з выразамі ўпэўненасці. Паглядзіце на інтроіт, Пасланне (1 Тэс 4:13-18), Градуал (Пс 111:7), Евангелле (Ян 11:21-27), сакрэту, антыфону на Камунію і малітву пасля Камуніі: усе яны просяць аб міласэрным прабачэнні і вечным адпачынку і выказваюць упэўненасць, што душа, верная Хрысту, “будзе ў вечнай памяці” і “не будзе баяцца кепскай пагалоскі” (Градуал). Тракт нібыта хістаецца паміж святлом і цемрай:

Вызвалі, Пане, душы ўсіх памерлых вернікаў ад путаў грахоў, а з дапамогай Тваёй ласкі няхай яны пазбегнуць страшнага прысуду і няхай цешацца радасцю вечнага святла.

Знакамітая секвенцыя “Dies irae” дае свабоду страшным і прыгнятальным праўдам:

Гневу дзень і помсты хвілі, і свет гэты стане пылам — сведчаць так Давід з Сыбілай. Суд пачнецца справядлівы, свет залье наш плач тужлівы, нe схаваюць нас магілы. (…) 3 кніг пячаткі будуць зняты і адкрыюцца ўсе тайны, што спрадвеку там схаваны. Што ж скажу я ў апраўданне прад Табой, Спрадвечны Пане, на апошнім тым світанні. Валадар хвалы нязмернай, Ты збаўляеш люд свой верны, да мяне будзь міласэрны. (…) Хоць нягодныя благанні да Цябе я ўзношу, Пане, нe пашлі мяне ў адхлані. Залічы мяне, о Пане, на судзе у лік абраных, праваруч Цябе я стану. Як адыдуць прэч ад Бога, тыя, што абралі злога, назаўжды міне трывога.

Аферторый працягвае ў тым жа духу:

Пане Езу Хрыстэ, Валадар хвалы, вызвалі душы ўсіх памерлых вернікаў ад пякельных пакутаў і глыбокага прадоння. Вызвалі іх з ільвінай пашчы, няхай не праглыне іх апраметная, каб не ўпалі яны ў цемру. Але няхай сцяганосец святы Міхал увядзе іх у святое святло, якое Ты калісьці абяцаў Абрагаму і ягоным нашчадкам. Пане, мы прыносім Табе ахвяры хвалы і малітвы; прымі іх за душы тых, каго мы згадваем у гэты дзень; дай ім, Пане, перайсці ад смерці да жыцця, якое Ты калісьці абяцаў Абрагаму і ягоным нашчадкам [1].

Верагодна, найбольш вымоўнай з’яўляецца калекта, прадпісаная на дзень смерці або пахавання:

Божа, Табе ўласціва заўсёды аказваць міласэрнасць і літавацца: пакорна просім Цябе за душу слугі Твайго N., якому Ты сёння загадаў пакінуць гэты свет, каб Ты не выдаў яго ў рукі ворага, не забыўся пра яго назаўсёды, але загадаў, каб яго прынялі святыя анёлы і перанеслі ў нябесную айчыну, каб ён, які пакладаўся і верыў у Цябе, не пацярпеў пякельных пакутаў, а атрымаў вечную радасць.

Гэта моцныя малітвы, якія адкрыта кажуць пра пякельную пашчу і пра магчымасць таго, што яна пажрэ нас за нераскаяныя грахі. Брамы пекла не перамогуць Касцёл, але яны вельмі проста могуць перамагчы вас і мяне.

Такая літургія прадстаўляе каталіцкую веру цалкам. Яшчэ раз: lex orandi, lex credendi. Мы верым так, як молімся. А ў тое, аб чым не молімся, мы раней ці пазней перастанем верыць — гэта будзе заменена падробкай сумніўнага паходжання.

Сведчанне lex orandi

Поўнае прызнанне вечных наступстваў можна бачыць у многіх месцах традыцыйнага Рымскага Імшала. Вось калекта са свята св. Мікалая 6 снежня:

Божа, Ты ўпрыгожыў святога біскупа Мікалая незлічонымі цудамі: дай, просім, каб яго заслугамі і малітвамі мы былі ўратаваны ад пякельнага агню.

(У Novus Ordo гэтую малітву змянілі да наступнага стану: “Божа, даўца ўсялякага дабра, праз заступніцтва святога біскупа Мікалая май ласку дапамагчы нам у кожнай патрэбе і захаваць нас ад усялякіх небяспекаў; дай нам велікадушнае сэрца, каб мы ахвотна дзяліліся з бліжнімі тым, што ад Цябе прымаем, і так без перашкодаў ішлі шляхам збаўлення”.)

У пятніцу (першага) тыдня Мукі Пана чытаецца такая пабуджальная калекта:

Просім Цябе, Пане, міласэрна ўлі ў нашыя сэрцы Тваю ласку, каб, устрымліваючыся ад грахоў праз дабравольнае пакаранне, мы хутчэй прынялі часовыя пакуты, чым былі адпраўлены на вечныя катаванні.

Калекта Вялікага чацвярга ясна кажа пра вечны лёс Юды:

Божа, ад Цябе Юда атрымаў пакаранне за сваю віну, а злачынец — узнагароду за вызнанне грахоў; дай нам спазнаць плёны Тваёй міласэрнасці, і як падчас сваёй мукі наш Пан Езус Хрыстус даў абодвум розную расплату за іхнія заслугі, так няхай і нам, ачышчаным ад старадаўніх памылак, удзеліць ласку свайго ўваскрасення.

У другую нядзелю пасля Вялікадня Касцёл моліцца наступным чынам:

Божа, Ты праз пакору свайго Сына ўзняў упаўшы свет: адары Тваіх верных вечнай радасцю і дай тым, каго Ты ўратаваў ад вечнай смерці, цешыцца вечнай асалодай.

Трэцяя нядзеля пасля Пяцідзясятніцы прапануе адну з тых цудоўных калект, якія ў малой колькасці слоў выказваюць так шмат і якімі можа горача маліцца кожны, хто хоць крыху спазнаў сябе:

Божа, абаронца тых, хто Табе давярае, без Цябе няма нічога моцнага і нічога святога; памнож над намі Тваю міласць, каб пад Тваім кіраўніцтвам і настаўленнем мы так прайшлі праз даброты часовыя, каб не страціць даброты вечныя.

Зразумела, што адзінай эўхарыстычнай малітвай, якая заўсёды выкарыстоўвалася ў usus antiquior, з’яўляецца Рымскі Канон з VI ст. Ён адкрыта заклікае Божую веліч:

Таму ласкава прымі, просім, Пане, гэтую ахвяру служэння нашага i ўсёй сям’і Тваёй, захавай дні нашыя ў Тваім спакоі, збаў нас ад вечнага асуджэння i далучы да супольнасці Тваіх выбраных.

Акрамя таго, можна было б працытаваць адпаведныя вершы з секвенцый “Stabat Mater” і “Lauda Sion”, якія могуць выкарыстоўвацца ў Novus Ordo па выбары, аднак іх найчасцей прапускаюць з-за вялікай даўжыні. Аднак у старой лацінскай Імшы ў пэўныя дні года яны, як звычайна, з’яўляюцца абавязковымі.

Дарагі чытач, ці паверыш ты мне, калі я скажу, што ніводзін з вышэйзгаданых літургічных тэкстаў не перажыў літургічнай рэформы? Так, гэта праўда. У некаторых выпадках тэксты выкінулі цалкам і іх проста не знойдзеш у новых кнігах. У іншых выпадках пэўныя тэксты (напрыклад, аферторый Імшы-рэквіема) можна знайсці ў рэдкай і практычна неўжыванай кнізе Graduale Romanum або напаткаць дзесьці ў якасці чатырнаццатага варыянту ў нейкім набажэнстве, але на практыцы яны зніклі з жыцця Касцёла. Адзінае месца, дзе яны захаваліся і адыгрываюць цэнтральную і абавязковую ролю ў публічным кульце, гэта супольнасці, якія выбіраюць для сябе традыцыйную літургію.

“Але Божага слова не зняволіш” (2 Цім 2:9)

Акрамя такіх малітваў, пекла кожны год шматразова згадваецца ў евангельскіх чытаннях традыцыйнай лацінскай Імшы, якая, на шчасце, карыстаецца старажытным аднагадовым цыклам чытанняў, а не агромністым разбалансаваным двух- або трохгадовым цыклам Novus Ordo.

У usus antiquior прынамсі чатыры разы ў год, а менавіта ў свята св. Юстына (14 красавіка), св. Яна і Паўла (26 чэрвеня), св. Макабэяў (1 жніўня) і св. Тыбурцыя і Сусаны (11 жніўня), а таксама ўсякі раз, калі служыцца агульная Імша пра некалькіх мучанікаў, чытаецца суровае папярэджанне нашага Пана з 12 раздзела Евангелля ад Лукі: “Кажу ж вам, маім сябрам: не бойцеся тых, хто забівае цела, а потым не можа нічога больш зрабіць. Я пакажу вам, каго трэба баяцца: бойцеся таго, хто, забіўшы, мае ўладу ўкінуць у геену; сапраўды кажу вам, яго бойцеся”. Для параўнання, у Novus Ordo той жа ўрывак чытаецца толькі адзін раз у два гады. Паралельны ўрывак у 10 раздзеле Евангелля ад Мацвея: “Не бойцеся тых, хто забівае цела, душы ж не могуць забіць; а больш бойцеся таго, хто можа душу і цела загубіць у геене” — чытаецца ў чатыры святы, а менавіта ў свята св. Палікарпа (26 студзеня), св. Кірыла Ерузалемскага (18 сакавіка), св. Атаназія (2 мая) і св. Ірынэя (3 ліпеня). У Novus Ordo ён чытаецца ў адну суботу штогод і ў адну нядзелю кожныя тры гады.

Фрагмент “хто скажа “неразумны”, падлягае геене вогненнай” (Мц 5:22) уваходзіць у Евангелле пятай нядзелі пасля Пяцідзясятніцы. У Novus Ordo той жа сказ сустракаецца ў два буднія дні кожны год і ў адну нядзелю кожныя тры гады.

Перыкопа з Мацвея (18:1-10), у якую ўваходзяць наступныя назойлівыя словы:

Гора свету праз спакусы, бо спакусы павінны прыйсці; але гора таму чалавеку, праз якога прыходзіць спакуса! Калі ж рука твая ці нага твая спакушае цябе, адсячы яе і адкінь ад сябе. Лепш табе ўвайсці ў жыццё аднарукім ці кульгавым, чым з абедзвюма рукамі ці абедзвюма нагамі быць кінутым у вечны агонь. І калі цябе спакушае вока тваё, вырві яго і адкінь ад сябе. Лепш табе аднавокім увайсці ў жыццё, чым з двума вачыма быць кінутым у геену вогненную.

у usus antiquior чытаецца прынамсі два разы на год, а менавіта ў свята св. Міхала, арханёла (29 верасня) і ў свята св. Анёлаў Ахоўнікаў (2 кастрычніка). У Novus Ordo, на дзіва, гэтыя радкі не чытаюцца ўвогуле ніколі: больш прыемныя вершы 1-5, 10 і 12-14 чытаюцца некалькі разоў, але вершы пра геену вогненную, працытаваныя вышэй, выразаны. Як надта страшныя, трэба здагадвацца.

Калі я правільна падлічыў, то на працягу трохгадовага перыяду той, хто штодзённа ўдзельнічае ў традыцыйнай лацінскай Імшы, пачуе ў Евангеллі згадкі пра пекла 33 разы. Той жа, хто ўдзельнічае ў Novus Ordo, пачуе іх 13 разоў [2]. Вядома, каб адэкватна параўнаць, як у абедзвюх формах рымскага абраду прадстаўлены чатыры апошнія рэчы, трэба прыняць пад увагу шмат іншых фактараў, а гэта выходзіць па-за мэты гэтага артыкула. Тым не менш ужо прыведзенае тут параўнанне паказвае глыбокую розніцу ў lex orandi, якая, на мой погляд, мае значэнне для разумення замяшання нашых часоў у сферы вучэння (lex credendi) і маральнасці (lex vivendi[3].

Духоўныя наступствы для вернікаў

Мы пабачылі, што традыцыйная літургія рэалістычным чынам моліцца за жывых і памерлых і навучае нас адпаведным рэчам, падкрэсліваючы міласэрнасць Бога і даступнасць жыцця вечнага, але не занядбоўваючы таксама “страшным прысудам” Пана і рэальнай магчымасцю вечнага асуджэння. Літургія прывівае нам жывое ўсведамленне нашай слабасці і залежнасці ад ласкі, сур’ёзнасці граху, патрэбы пакаяння і аскетызму і фундаментальнай ролі, якую боязь Божая павінна адыгрываць у нашым духоўным жыцці. Базавую паставу верніка прадстаўляе псальміст: “З бояззю служыце Пану і радуйцеся з хваляваннем” (Пс 2:11) [4].

Навучаныя Імшою ўсіх часоў і іншымі літургічнымі тэкстамі [5], мы верым, што: (а) не кожны аўтаматычна трапляе ў неба; (б) усемагутны, усёведаючы і справядлівы Суддзя будзе ацэньваць нашыя ўчынкі і аддасць нам тое, да чаго мы самі імкнуліся ў сваіх выбарах: славу або сорам, шчасце або пракляцце; (в) адышоўшыя душы адчайна патрабуюць нашых малітваў, а мы жадаем ім вызвалення з чысцовых пакутаў і адзін са спосабаў гэтага дамагчыся заключацца ў тым, што члены ваюючага Касцёла ахвяроўваюць за памерлых малітвы і цярпенні.

Нашыя дзеянні ў гэтым жыцці маюць вечныя наступствы на добрае або на злое. Сярод іншага, мы павінны ацэньваць, ці жывём мы проста цяпер у згодзе з Божымі загадамі, асабліва з дзесяццю запаведзямі. Гэта не дадатковы рахунак сумлення для суперпабожных, а неабходная справа для кожнага чалавека, які дасягнуў разумнага ўзросту. Іншымі словамі, ніхто не зможа выбачыцца перад Суддзёю, сказаўшы: “Я не ведаў, што трэба было правяраць сваё сумленне на тое, ці трымаюся я дзесяці запаведзяў”. Ёсць некаторыя рэчы, у няведанні якіх нельга абвінаваціць таго, каму пра іх ніколі не казалі, але ёсць іншыя рэчы — у прыватнасці, натуральны маральны закон — якія мы абавязаны ведаць і здольныя ведаць. Акрамя таго, кожны каталік пасля такой праверкі свайго сумлення павінен вызначыць, ці знаходзіцца ён у стане асвячальнай ласкі, каб ён мог прыступіць да нябеснай Гасціны і прыняць зраненае і праслаўленае Цела Збаўцы. Гэтаму, зрэшты, вучыць такі аўтарытэт, як апостал Павел у 1 Кар 11:27-29:

Таму той, хто будзе есці хлеб гэты ці піць з келіха Пана нягодным чынам, будзе вінаваты [ў граху супраць] Цела і Крыві Пана. Няхай выпрабоўвае сябе чалавек, а потым няхай есць гэты хлеб і п’е з гэтага келіха. Бо хто есць і п’е, не зважаючы на Цела [Пана], той есць і п’е на сваё асуджэнне.

Але гэтыя вершы таксама былі цалкам выкінуты з Novus Ordo. Тут нельга не заўважыць пэўную заканамернасць. Жудасны факт, спадарства, заключаецца ў тым, што Novus Ordo сістэматычна хавае рэальнасць пекла [6].

Практычнае знікненне пэўных літургічных малітваў і чытанняў, а таксама значнае скарачэнне іншых, несумненна, з’яўляецца адной з прычын, а верагодна, галоўнай прычынай, чаму сённяшнія каталікі схільныя верыць у паўсюднае збаўленне і ў тое, што кожны чалавек “запрошаны” прымаць святую Камунію. Першае і другое меркаванне дакладна адпавядаюць адно аднаму.

Дыскусія вакол адгартацыі Amoris laetitia можа быць вырашана толькі тады, калі адбудзецца шырокае вяртанне да традыцыйнага (г. зн. каталіцкага) вучэння наконт усіх гэтых пытанняў. Праніклівасць, эфектыўнасць і трываласць гэтага вучэння залежыць ад стараннай прыхільнасці да традыцыйных літургій (усходніх ці заходніх) там, дзе яны ўжо квітнеюць, і іх поўнага аднаўлення там, дзе іх пакуль няма. Хоць гэтая мэта і здаецца далёкай, аднак мы павінны нястомна імкнуцца да яе, бо сувязь паміж lex orandi, lex credendi і lex vivendi з’яўляецца істотнай, неразрыўнай і непазбежнай.

ЗАЎВАГІ

[1] Дарэчы, па некалькіх рысах гэтага аферторыя можна бачыць яго глыбокую старажытнасць. Па-першае, ён захоўвае форму рэспансорыя, а такою была першапачатковая форма ўсіх антыфонаў на аферторый. З цягам часу іншыя спевы на аферторый паддаваліся скарачэнню, але гэты канкрэтны заўсёды заставаўся поўным. (Арыгінальныя тэксты іншых спеваў на аферторый можна знайсці ў кнізе Offertoriale, апублікаванай салемскім абацтвам.) Па-другое, яго старазапаветныя адсылкі вельмі характарыстычныя для класічных малітваў Рымскага Касцёла. У прыватнасці, трэба згадаць спасылку на абяцанне Абрагаму і яго патомству (г. зн. Хрысту, як навучае св. Павел у Пасланні да Галатаў), а таксама выраз пра “ахвяру хвалы”, якім Рымскі Канон VI ст. апісвае эўхарыстычнае прынашэнне. Тут мы бачым самае сэрца рымска-каталіцкай літургіі.

[2] Тут я складваю наступныя лічбы: (4+4+4)+(4+4+4)+(1+1+1)+(2+2+2) для Евангелляў usus antiquior і (1+0+1)+(1+1+2)+(2+2+3)+(0+0+0) для Novus Ordo.

[3] Ідэальнай дапамогай для вывучэння такіх пытанняў з’яўляецца выданне Matthew P. Hazell, “Index Lectionum: A Comparative Table of Readings for the Ordinary and Extraordinary Forms of the Roman Rite” (Lectionary Study Press, 2016). У сваёй прадмове да гэтай кнігі я закранаю іншыя праблемныя аспекты перагледжанага лекцыянарыя. Нядаўна я пісаў пра значэнне таго факту, што Евангелле пра вяселле ў Кане ў традыцыйнай Імшы чытаецца кожны год (у другую нядзелю пасля Аб’яўлення Пана), але толькі раз на тры гады ў Novus Ordo (у другую звычайную нядзелю, год С).

[4] Св. Аўгустын каментуе гэты верш: “З бояззю служыце Пану”, каб тыя, пра каго кажуць: “Вы, каралі і суддзі зямлі”, не трапілі ў пыху: “І радуйцеся з хваляваннем”. Вельмі цудоўна, што дададзена “радуйцеся”, каб “з бояззю служыце Пану” не здавалася пакутай. Але, зноў жа, каб гэтая самая радасць не працягвалася з нястрымнай неразважлівасцю, дадаецца “з хваляваннем”, каб радасць была адкрытая на папярэджанні і на старанны клопат пра святасць”.

[5] Напрыклад, Сімвалам веры св. Атаназія Quicumque vult, першыя словы якога адразу кідаюць выклік абыякавасці і ўніверсалізму: “Кожны, хто жадае збавіцца, перадусім павінен трымацца каталіцкай веры. Той, хто не захоўвае гэтую веру ў цэласнасці і чысціні, той, несумненна, загіне навекі”.

[6] Часта мы бачым тое самае ў спрошчаных версіях традыцыйных малітваў, якія выкарыстоўваюцца сёння ў многіх катэхетычных падручніках. Мне сустрэўся акт пакаяння, які гучыць прыкладна наступным чынам: “Пане мой, мне сорамна за свае грахі. Дапамажы мне жыць, як Езус, і любіць усіх, каго я сустрэну. Амэн”. Малітва такога роду не выказвае адэкватным чынам ані дасканалы, ані недасканалы жаль за грахі. Параўнайце гэта з адной з традыцыйных версій: “О мой Божа, я ад усяго сэрца шкадую за тое, што абразіў Цябе, я ненавіджу ўсе свае грахі, таму што баюся страты неба і пакутаў пекла, але найбольш таму, што гэтыя грахі пакрыўдзілі Цябе, мой Божа, бо Ты добры і заслугоўваеш усёй маёй любові. Я цвёрда пастанаўляю з дапамогай Тваёй ласкі прынесці пакуту, больш не грашыць і пазбягаць усяго, што вядзе мяне да граху. Амэн”.


Аўтар: Peter Kwasniewski
Крыніца: OnePeterFive
Ілюстрацыя: Ralph Hammann, Wikimedia Commons (CC BY-SA)

Тэкст перакладзены з англійскага арыгінала і апублікаваны з дазволу аўтара. Тэксты Імшала 1962 года, акрамя секвенцыі “Dies irae”, даюцца ва ўласным перакладзе з лацінскай мовы.

Пакінуць каментар

Scroll Up