01.11.2018 / Peter Kwasniewski

Паміж Хрыстом Уладаром і воклічам “няма ў нас караля, акрамя цэзара”🕑 16 хвілін

Гэты месяц лістапад пачынаецца вялікай урачыстасцю Усіх святых. Аднак у традыцыйным рымскім календары гэтую ўрачыстасць папярэджвае нават яшчэ большая ўрачыстасць Хрыста Валадара — Таго, Хто стварае і асвячае грамадзянаў, паслоў і жаўнераў свайго Валадарства.

Калі Папа Пій ХІ ўстанаўліваў свята Хрыста Валадара ў 1925 годзе, ён, можна сказаць, дапаўняў касцёльны каляндар прапушчанай нябачнай прычынай урачыстасці Усіх святых, а таксама праясняў, у чым заключаецца місія святых у гісторыі: быць жывымі членамі Містычнага Цела пад кіраўніцтвам Хрыста, яго Галавы, і распаўсюджваць гэтае Цела па ўсёй зямлі. Наш Пан Езус Хрыстус з’яўляецца Каралём усіх людзей, усіх народаў, усіх нацый, і Яго святыя — гэта тыя, хто, узяўшы свой крыж і паследаваўшы за Ім, перамаглі свае ўласныя душы і здабылі душы многіх для гэтага Валадарства.

Папа Пій ХІ ведаў, што ў тагачасных палітычных абставінах абсалютна неабходна ясна заявіць пра гэтую праўду, што ён і зрабіў у велічнай энцыкліцы Quas primas ад 11 снежня 1925 года:

Усе людзі, як калектыўна, так і індывідуальна, знаходзяцца пад уладай Хрыста. У Ім збаўленне асобы, у Ім і збаўленне грамадства. (…) Ён з’яўляецца крыніцаў шчасця і сапраўднага дабрабыту для кожнага чалавека і кожнага народа. Таму калі кіраўнікі народаў жадаюць захаваць сваю ўладу, развіць і павялічыць дабрабыт сваіх краінаў, яны не павінны занядбоўваць публічнага абавязку аказваць пашану і паслухмянасць кіраванню Хрыста. (…) Варта толькі чалавеку прызнаць, як у прыватным, так і ў публічным жыцці, што Хрыстус з’яўляецца Каралём, як грамадства нарэшце атрымае вялікія благаслаўленні сапраўднай свабоды, трывалай дысцыпліны, спакою і гармоніі. Каб гэтыя благаслаўленні ў хрысціянскім грамадстве былі багатыя і доўгатрывалыя, неабходна, каб ўладаранне нашага Збаўцы прызнавалася і разумелася як найбольш шырока, і гэтай мэце нішто не паслужыць лепш, чым устанаўленне адмысловага свята ў гонар Уладарання Хрыста.

Права, якое Касцёл атрымаў ад самога Хрыста, навучаць чалавецтва, устанаўліваць законы, кіраваць народамі ва ўсім, што належыць да вечнага збаўлення, — гэта права аспрэчвалася [у эпоху Асветніцтва]. Затым паступова рэлігію Хрыста пачалі прыраўноўваць да ілжывых рэлігій і ганебна ставіць на адзін узровень з імі. Затым яе паставілі пад уладу Дзяржавы і пачалі ў большай ці меншай ступені зносіць яе паводле прыхамаці князёў і кіраўнікоў. (…) Былі нават некаторыя народы, якіяі палічылі, што яны змогуць абысціся без Бога і што іхняя рэлігія павінна заключацца ў бязбожнасці і занядбанні Богам. Паўстанне асобаў і Дзяржаў супраць улады Хрыста прывяло да жаласных наступстваў.

Гэта быў 1925 год. У Адвэнце 1969 года на Касцёл пачалі накатваць пераменныя хвалі зменаў у каталіцкім кульце. Сярод гэтых зменаў, як усе мы ведаем, быў перанос свята Хрыста Валадара з апошняй нядзелі кастрычніка на апошнюю нядзелю літургічнага года, на канец лістапада. Альбо прынамсі мы думалі, што мы гэта ведаем; я таксама так лічыў. Але гэта не тое, што адбылося насамрэч.

У сваім цудоўным артыкуле для часопіса The Latin Mass Майкл Фоўлі паказвае, што свята не проста перанеслі — яго трансфарміравалі. Яму далі новую назву, новую дату і новыя зменныя часткі. Усе гэтыя змены аслабілі акцэнт на сацыяльным уладаранні Хрыста і падкрэслілі “касмічнага і эсхаталагічнага Хрыста”. Але гэта не ўсё:

Аўтарытэтам самога Папы Паўла VI свята Хрыста Валадара было не проста зменена або перанесена; яно было заменена. У дакуменце Calendarium Romanum, які абвяшчае і тлумачыць новы каляндар, Папа піша: “Урачыстасць Пана нашага Езуса Хрыста, Валадара сусвету, прыпадае на апошнюю нядзелю літургічнага года замест свята, устаноўленага Папам Піем ХІ ў 1925 годзе і прызначанага на апошнюю нядзелю кастрычніка…” Ключавое слова тут — “loco”, якое азначае “на месца”, “замест”. Папа мог проста сказаць, што свята прыпадае на іншую дату (як ён сказаў пра свята Святой Сям’і) альбо што яно пераносіцца (transfertur), як было перанесена свята Божага Цела, але ён гэтага не зрабіў. Урачыстасць Хрыста Валадара ў календары Novus Ordo, піша ён, з’яўляецца заменай свята Пія ХІ [1].

Павел VI скасаваў свята Пія ХІ і замяніў яго новым святам, створаным Камісіяй. Несумненна, іх аб’ядноўвае агульная тэма, але гэта нават не задумвалася як тое самае свята, проста ў іншую нядзелю [2].

Чаму так сталася? Самае простае тлумачэнне, і адзінае, якое адпавядае фактам, гэта тое, што адкрыты “інтэгралізм” Папы Пія ХІ зрабіўся перашкодай для Манціні, Буньіні і іншых прагрэсіўных дзеячоў 1960-х і 1970-х гг. Яны купіліся на філасофію секулярызму і хацелі ўпэўніцца ў тым, што літургія не святкуе ўладу Хрыста над сацыяльна-палітычным парадкам або каралеўскае становішча Яго Касцёла ў гэтым парадку. Мадэрнізаванае свята павінна было казаць пра “духоўныя”, “касмічныя” ці “эсхаталагічныя” рэчы з невялікім дамешкам “сацыяльнай справядлівасці”. Як піша Фоўлі: “Новае свята разбурае свой першапачаткова задуманы сэнс. (…) Літургічныя інаватары пхнулі бляшанку з Хрыстовым уладараннем у накірунку канца часоў, каб яно больш не перашкаджала лёгкаму прыняццю секулярызму” [3]. Не для іх было моцнае вучэнне св. Пія Х:

Тое, што Дзяржава павінна быць аддзелена ад Касцёла, гэта тэзіс абсалютна памылковы, найбольш згубная памылка. Заснаваны на прынцыпе, што Дзяржава нібыта не павінна прызнаваць аніякі рэлігійны культ, ён перадусім вінаваты ў вялікай несправядлівасці да Бога; бо Творца чалавека з’яўляецца таксама Заснавальнікам людскіх грамадстваў і захоўвае іхняе існаванне так, як Ён захоўвае наша ўласнае. Таму мы абавязаны ўшаноўваць Яго не толькі прыватным культам, але і публічным і сацыяльным пакланеннем. Акрамя таго, гэты тэзіс з’яўляецца відавочным аспрэчваннем звышнатуральнага парадку. Ён абмяжоўвае дзеянне Дзяржавы да імкнення да публічнага дабрабыту толькі падчас гэтага жыцця, што з’яўляецца толькі бліжэйшай мэтай палітычных грамадстваў; яна ні ў якай форме не займаецца (кажучы, што гэта чужое для яе) канчатковай мэтай, якой з’яўляецца вечнае шчасце чалавека пасля таго, як гэтае кароткае жыццё дойдзе да свайго завяршэння. Аднак паколькі цяперашні парадак рэчаў з’яўляецца часовым і падпарадкаваным заваяванню найвышэйшага і абсалютнага дабрабыту чалавека, з гэтага следуе, што свецкая ўлада павінна не толькі не ставіць аніякіх перашкодаў гэтаму заваяванню, але і дапамагаць нам у яго дасягненні. (…) Таму Рымскія Пантыфікі ніколі не пераставалі ў адпаведнасці з абставінамі адкідаць і асуджаць вучэнне пра раздзяленне Касцёла і Дзяржавы [4].

Што ж тады нам рабіць са шматлікімі святымі, якія на працягу стагоддзяў цалкам падтрымлівалі гэтае вучэнне, жылі ім і дзеля яго, абаранялі і пашыралі яго, выступалі з ім перад усялякім язычнікам і ерэтыком? Што рабіць са святымі, якія нараджэннем і ростам свайго паклікання — можна нават сказаць, людскімі ўмовамі самой іх святасці — абавязаны паўнавартаснаму каталіцкаму грамадству і культуры, у якой яны жылі? А перадусім што нам рабіць з тым натоўпам святых і благаслаўлёных каралёў, чыя святасць набыла форму падтрымкі каталіцкай веры ў кіраванні палітычным жыццём; людзей, якія Дзяржаву разглядалі ў падпарадкаванні Касцёлу, гэтае зямное жыццё — у падпарадкаванні жыццю ў будучым свеце і лічылі, што, кажучы словамі св. Пія Х, яны “павінны не толькі не ставіць аніякіх перашкодаў гэтаму заваяванню [неба], але і дапамагаць нам у яго дасягненні”? Несумненна, гэтыя святыя маюць асаблівае месца ў Божым валадарстве, дзе яны радуюцца ў справядлівым і міралюбным панаванні Хрыста Валадара. І, напэўна, яны разумеюць унутраную сувязь паміж блізкімі святамі 1 лістапада і апошняй нядзелі кастрычніка.

Калі я выкладаю каталіцкае сацыяльнае вучэнне студэнтам каледжа, я не перастаю здзіўляцца, наколькі многія з іх праяўляюць рэфлекторную рэакцыю і аўтаматычна выказваюць меркаванне, што манархія “пераважна кепская”, а дэмакратыя “відавочна добрая”. Здаецца, гэта нейкі секулярны догмат, які сучасная эпоха ўбівае ў галовы з малых гадоў, асабліва ў дзяржаўных школах. Мне падабаецца выклікаць у людзей шок, даючы ім спіс святых і благаслаўлёных каралёў, каралеваў, прынцаў, прынцэс, князёў, княгіняў і іншых кіруючых арыстакратаў, якіх беатыфікавалі і кананізавалі, а цяпер ушаноўваюць каталікі, праваслаўныя і англікане. Так, гэта ў нейкім сэнсе зборны і экуменічны спіс, але ён, несумненна дае інфармацыю для разважання, паколькі ўсе гэтыя асобы відавочным чынам пашыралі і абаранялі хрысціянства (а часта і хрысціянскі свет у яго поўным росквіце), выкарыстоўваючы дадзеную ім Богам палітычную ўладу [5].

Спачатку спіс выключна кіраўнікоў:

Цяпер спіс іншых каралеўскіх і высакародных асобаў:

Ці мае сучасная дэмакратыя такую ж гісторыю святасці? Дзе дзясяткі святых прэзідэнтаў, прэм’ер-міністраў, членаў кабінетаў, кангрэсмэнаў, мэраў? Вы можаце запярэчыць: у манархіі было шмат часу, каб выхаваць святых. Дэмакратыя, якою мы ведаем яе, адносна маладая. Дайце ёй шанс! На гэта я адкажу: сучасная дэмакратыя з намі ўжо больш за два стагоддзі, і яе паслужны спіс жахлівы. Можна пералічыць на пальцах рук мужчын і жанчын з дэмакратычных урадаў, якія маюць рэпутацыю гераічнай святасці, не кажучы ўжо пра зацверджаны культ [7]. Акрамя таго, паглядзіце навокал: вы праўда думаеце, што перспектывы вялікай святасці ў дэмакратычных рэжымах з часам павялічваюцца? У дадзеным выпадку не будзе перабольшваннем сказаць, што міф пра прагрэс выглядае больш міфічна чым калі.

У сапсаваным свеце, дзе ўсе нашы высілкі падсцерагаюцца злом і ў канчатковым выніку сказаны на паразу, хрысціянская манархія тым не менш з’яўляецца найлепшай палітычнай сістэмай, якая была і ў прынцыпе можа быць вынайдзена. Як мы можам бачыць з яе старажытнасці і ўніверсальнасці, гэта сістэма, найбольш натуральная для чалавека як для палітычнай жывёлы; гэта сістэма, якая найбольш нагадвае звышнатуральнае кіраванне Касцёлам; гэта сістэма, якая найбольш ахвотна аддае сябе на супрацоўніцтва з Касцёлам у справе збаўлення людскіх душаў. Так, гэта праўда, што паміж Касцёлам і Дзяржавай увесь час было вельмі шмат напружання, але ці перастануць існаваць гэтыя напружанні хоць пры якой палітычнай сістэме? Ці іх няма ў дэмакратыі? Ці, можа, мы атрымалі ўяўны спакой коштам усялякага ўплыву на грамадства? Ці ж не звялі Касцёл да статусу прыватнай боўлінгавай лігі, якую можна дазволіць або скасаваць па ўласнай прыхамаці? Сучасная абарона свабоды веравызнання абапіраецца выключна на канцэпцыі эпохі Асветніцтва, але гэтыя канцэпцыі ўжо было акрэслены шэрагам Папаў ад часоў Французскай рэвалюцыі да Пія ХІ як памылковыя.

Дзве наймудрэйшыя асобы язычніцкай старажытнасці, Платон і Арыстоцель, лічылі, што дэмакратыя не толькі не з’яўляецца стабільнай формай кіравання, але і заўсёды хістаецца на мяжы анархіі або тыраніі. Нягледзячы на сваё станоўчае стаўленне да дэмакратыі Папа Ян Павел ІІ не мог не прызнаць гэтую ж небяспеку ў трох асобных энцыкліках:

Сёння існуе тэндэнцыя заяўляць, што агнастыцызм і скептычны рэлятывізм з’яўляюцца філасофіяй і базавай паставай, якая адпавядае дэмакратычным формам палітычнага жыцця. Той, хто перакананы, што ведае праўду, і цвёрда трымаецца яе, лічыцца ненадзейным з дэмакратычнага пункту гледжання, таму што ён не прызнае, што праўда вызначаецца большасцю або што яна падвержана зменам у адпаведнасці з рознымі палітычнымі трэндамі. У гэтай сувязі неабходна заўважыць, што калі не існуе канчатковай праўды, якая кіруе палітычнай дзейнасцю, то ідэямі і перакананнямі можна лёгка маніпуляваць з перакананняў улады. Як паказвае гісторыя, дэмакратыя без каштоўнасцяў лёгка ператвараецца ў адкрыты або злёгку замаскіраваны таталітарызм [8].

Сёння, калі многія краіны сталі сведкамі падзення ідэалогій, якія звязвалі палітыку з таталітарным бачаннем свету, — перадусім гэта марксізм, — існуе не менш сур’ёзная небяспека, што асобе будзе адмоўлена ў фундаментальных правах і што моцныя рэлігійныя жаданні, якія паўстаюць у сэрцы кожнага чалавек, зноў будуць зацягнуты ў палітыку. Гэта рызыка аб’яднання паміж дэмакратыяй і этычным рэлятывізмам, які скасуе ўсялякую надзейную маральную кропку адліку ў палітычным і сацыяльным жыцці, а на глыбейшым узроўні зробіць прызнанне праўды немагчымым [9].

Калі прасоўванне сябе разумець у тэрмінах абсалютнай аўтаноміі, людзі непазбежна даходзяць да кропкі адкідання адно аднаго. Кожны іншы лічыцца ворагам, ад якога трэба абараняцца. Такім чынам, грамадства становіцца натоўпам асобаў, пастаўленых побач адна з адной, але без усялякіх узаемных сувязяў. Кожны хоча самасцвердзіцца незалежна ад іншага і фактычна мае намер прасоўваць свае інтарэсы. (…) Гэта злавесны вынік рэлятывізму, які пануе без перашкодаў: “права” перастае быць такім, таму што яно больш не засноўваецца на непарушнай годнасці асобы, а падпарадкуецца волі мацнейшага. Такім чынам дэмакратыя, супярэчачы сваім уласным прынцыпам, фактычна рухаецца ў кірунку таталітарызму. (…) Нават у партыцыпаторных сістэмах кіравання рэгуляцыя інтарэсаў часта адбываецца на карысць моцных, бо яны найбольш здольныя не толькі манеўраваць рычагамі ўлады, але і фарміраваць кансэнсус. У такой сітуацыі дэмакратыя становіцца пустым словам [10].

Магчыма, мы падманваем сябе, думаючы, што вакол нас стабільнасць, спакой і справядлівасць: “Дзе анархія? Дзе тыранія?” Але, як аднойчы напісаў Ханс Урс фон Бальтазар, увесь сучасны заходні сацыяльны парадак пабудаваны на крыві мільёнаў забітых ненароджаных дзяцей, чыё забойства дазволена і абаронена Дзяржавай. І гэта толькі адзін з многіх распаўсюджаных грахоў нашай дэмакратычнай эпохі, якія заклікаюць Бога аб помсце. Наўрад ці гэта выглядае як сістэма, якой каталікі маглі б ганарыцца. Хутчэй яны павінны шкадаваць аб ёй, пакаяцца ў ёй і папрасіць Пана аб паратунку.

Сёння перспектывы каталіцкай манархіі, мякка кажучы, слабыя. Аднак нам трэба мець адвагу прызнаць, што тое, што мы робім, не працуе; што мы супольна закопваем сябе ў самую глыбокую і цёмную яму, якую калісьці бачыла гісторыя. У параўнанні з гэтым, я лепш рызыкнуў бы з манархіяй і арыстакратыяй. Ва ўсіх правяральных эпізодах яна ўсё ж мае паслужны спіс святасці і абароны веры. Нішто больш такога спісу не мае.

Вернемся да скасавання Папам Паўлам VI свята Хрыста Валадара і стварэння новага свята. Што насамрэч тут адбылося? Мне здаецца, што арыгінальнае свята Хрыста Валадара прадстаўляе каталіцкае бачанне грамадства як іерархіі, у якой ніжэйшы падпарадкоўваецца вышэйшаму, а прыватная і публічная сферы аб’ядноўваюцца ў прызнанні правоў Бога і Яго Касцёла. У 1969 годзе такое бачанне было адстаўлена ўбок, каб даць дарогу бачанню, у якім Хрыстус з’яўляецца каралём майго сэрца і каралём космасу — самага дробнага і самага буйнога ўзроўняў, — але не каралём усяго, што знаходзіцца пасярэдзіне: не каралём культуры, грамадства, прамысловасці і гандлю, адукацыі, дзяржаўнага кіравання.

Іншымі словамі, для гэтых сярэдніх сфер “няма ў нас караля, акрамя цэзара”. Бязбожны крык старажытных габрэяў стаў нашым базавым крэда. Мы паверылі ў міф эпохі Асветніцтва пра раздзяленне Касцёла і Дзяржавы, якое, як кажа Леў ХІІІ, “з’яўляецца эквівалентам аддзялення людскога заканадаўства ад хрысціянскага і Божага заканадаўства” [11]. Вынік не можа не быць катастрафічным, бо мы адплываем ад тых сродкаў, якія Бог даў нашай людской слабасці. Калі мы бачым, як свет вакол нас скачваецца ў нечуваныя адхіленні, і шукаем прычыну гэтага, не трэба баяцца прасачыць яе да часоў паўстання сучасных рэвалюцый — ад пратэстанцкай да французскай і бальшавіцкай — супраць сацыяльнага парадку хрысціянскага свету, які расквітнеў у сакральным каралеўстве хрысціянскіх манархаў.

Я не хачу сказаць, што мы можам пстрыкнуць пальцамі і апынуцца ў адноўленым хрысціянскім свеце. Арыгінальная версія будавалася стагоддзямі. Каб пабудаваць новую версію хрысціянскага свету, спатрэбілася б некалькі стагоддзяў. Аднак трапіць туды мы зможам толькі тады, калі будзем бачыць ідэал гэтага свету, жадаючы яго і молячыся аб тым, каб уладаранне Хрыста Валадара прыйшло да нас з усёй рэальнасцю Уцелаўлення, каб Ён зноў асвяціў свет, які прыйшоў збавіць. У гэтыя часы перад канцом свету, калі ўся палітыка і ўсе бачныя абрады саступяць дарогу ззяючай хвале Яго прыйсця, мы не павінны апускаць рукі, аддаючы ўсё на волю моцы “прагрэсу”, які з’яўляецца сінонімам дэкадансу і амаральнасці. Жаўнерам Хрыста належыць прызнаць свайго Караля і змагацца за Яго прызнанне. Што б ні было, менавіта так кожны з нас здолее атрымаць неўвядальны вянок у вечным нябесным валадарстве.

ЗАЎВАГІ

[1] Michael P. Foley, “Reflecting on the Fate of the Feast of Christ the King,” The Latin Mass, т. 26, № 3 (восень 2017): 38–42; тут: 41, вылучэнне дададзена.

[2] Розныя прыклады зробленых зменаў — як яўныя, так і непрыкметныя — гл. у арт. па зносцы 1; Dylan Schrader, “The Revision of the Feast of Christ the King,” Antiphon 18 (2014): 227–53; Пітэр Кваснеўскі, “У кастрычніку ці лістападзе трэба адзначаць свята Хрыста, Валадара сусвету?”

[3] Foley, “Reflecting on the Fate,” 41–42.

[4] Пій X, энцыкліка Vehementer nos да французскіх біскупаў, духавенства і народа (11 лютага 1906 года), 3.

[5] Гэтыя спісы ўзяты з артыкула ў Вікіпедыі “Royal Saints and Martyrs” і яго дастаткова для нашых мэтаў. Дарэчы, з Магістэрыя Касцёла добра бачна, што нават некаталіцкія кіраўнікі маюць сваю ўладу ад Бога і атрымліваюць яе менавіта для таго, каб пашыраць маральнасць, заключаную ў натуральным праве, і хрысціянскую рэлігію. Гл., сярод іншага, энцыкліку Льва ХІІІ Diuturnum illud.

[6] Культ Карла Вялікага быў дазволены ў Ахене.

[7] Прыкладам можа быць Рабэр Шуман, адзін з заснавальнікаў Еўрапейскага саюза, сучасную нізкаякасную форму якога ён высмеяў бы. Сярод іншых прыкладаў можна назваць Антоніу ды Алівейру ў Партугаліі, Энгельберта Дольфуса ў Аўстрыі, Габрыэля Гарсію Марэна ў Эквадоры, Эймана дэ Валеру ў Ірландыі.

[8] Ян Павел II, энцыкліка Centesimus annus (1 мая 1991 года), 46.

[9] Ян Павел II, энцыкліка Veritatis splendor (6 жніўня 1993 года), 101.

[10] Ян Павел II, энцыкліка Evangelium vitae (25 сакавіка 1995 года), 20; 70.

[11] Леў XIII, энцыкліка Au milieu des sollicitudes да Касцёла ў Францыі (16 лютага 1892 года), 28.


Аўтар: Peter Kwasniewski
Крыніца: OnePeterFive
Ілюстрацыя: Hchc2009 (CC BY-SA)

Тэкст перакладзены з англійскага арыгінала і апублікаваны з дазволу аўтара.

Пакінуць каментар

Scroll Up