Казанне, прамоўленае 16 ліпеня 2018 года на майстэрні Ars Celebrandi ў Ліхэні. Гл. таксама аўдыёзапіс.

“У здзяйсненні літургіі вырашаецца будучыня веры і Касцёла”. Гэтыя словы кардынала Ёзафа Ратцынгера напісаны на вокладцы ХІ тома “Opera omnia”, выдадзеных Каталіцкім Люблінскім універсітэтам. Кожны, хто хоча сур’ёзна дыскутаваць пра стан літургіі, павінен прачытаць прынамсі гэты том, а пры нагодзе таксама дадаць саборную канстытуцыю пра літургію і энцыкліку Пія ХІІ Mediator Dei. Гэта аснова, без вывучэння якой усялякая дыскусія становіцца бессэнсоўнай і нават немагчымай. Пра гэта мне кажа таксама мой асабісты досвед: ніводнага разу мне не ўдалося канструктыўна падыскутаваць на тэмы, якія датычацца літургіі і ўвогуле крызісу ў Касцёле. Пры спробе ініцыяваць дыскусію зазвычай адбывалася змена тэмы або праяўлялася абыякавасць, якая вынікала часта з поўнага няведання тэмы або незацікаўленасці ёю. Альбо таксама наступала тыповае для такіх выпадкаў выкарыстанне двух каронных аргументаў: калісьці ўсё было па лаціне, ніхто нічога не разумеў, а ксёндз стаяў плячыма да людзей. І ўсё. Або яшчэ можна пачуць, што ты з’яўляешся “трыдэнтам”, г. зн. чалавекам, замураваным у самім сабе, які не ідзе за духам часу, не разумее новых выклікаў, праяўляе  дзівацтвы з пэўнай дамешкай фанатызму, — такім няшкодным членам рэканструкцыйнай групы, якога прыходзіцца цярпліва зносіць.

У гэтай сітуацыі варта звярнуць увагу на яшчэ адну звязаную з гэтым праблему, а менавіта на тое, як штодзённая мова ўплывае на ўспрыманне рэчаіснасці і як лёгка яе падмяніць. Я маю на ўвазе згадванне Трыдэнцкага сабору як сімвалу чагосьці, што ўжо прайшло, перастала быць актуальным і вартае толькі знаходзіцца ў музеі. З гэтым звязана і для гэтага выкарыстоўваецца слова “трыдэнт”. Такая ўжо праўда жыцця, колькі яе не заклінай. А тады лёгка паддацца погляду, які прапануюць там і тут, быццам бы Касцёл насамрэч пачаўся, або пачаўся нанова, толькі пасля Другога Ватыканскага сабору, а ўсё або амаль ўсё, што было перад ім, было альбо няправільным, альбо не да канца такім, як павінна. Так можна паставіць пад пытанне і абясцэніць усе дзеі Касцёла і “забыцца”, што Другі Ватыканскі сабор быў толькі дваццатым паўсюдным саборам і што яго нельга разглядаць у адрыве ад папярэдніх сабораў. Таму Бенедыкт XVI так моцна падкрэсліваў “герменеўтыку неразрыўнасці”, а не разрыву. Калі б мы паставілі пад пытанне ўсё вучэнне Касцёла, пачалі ўсё акрэсліваць з нуля і ўстанаўліваць усё так, быццам да гэтага моманту ўсё было несапраўдным або неналежным, гэтым мы толькі далі б доказ сваёй небывалай пыхі і саманадзейнасці. Тое самае датычыцца і літургіі.

Motu proprio Summorum Pontificum Папы Бенедыкта з’яўляецца наступствам яго папярэдняга пераканання аб неабходнасці сапраўднага паяднання ў Касцёле, таксама і ў сферы літургіі, і трывання ў тым, што ён называе герменеўтыкай неразрыўнасці. Як вынік, ён піша ў motu proprio словы пра дзве формы аднаго і таго ж абраду. Ён не дапускае сумніваў у тым, што культывацыя таго, што мы сёння называем надзвычайнай формай, з’яўляецца абгрунтаванай. Роўна як не дапускае ён і служэння надзвычайнай формы ў апазіцыі да звычайнай. Думаю, што ўжо надышоў час, каб супольнасці, сабраныя вакол надзвычайнай формы, прызналі трывалым элементам на вітражы Касцёла і дазволілі ім спакойна існаваць і весці нармальнае апостальства, бо гэта напэўна будзе карысна для Касцёла і для Божай справы.

Пра светлыя і цёмныя бакі таго, што рабілася і робіцца на полі літургіі цягам апошніх пяцідзесяці гадоў, няма патрэбы згадваць: мы добра ведаем гэта. Прыкра толькі тое, што да многіх цёмных бакоў людзі альбо прызвычайваюцца, альбо недаацэньваюць іх, альбо лічаць іх чымсьці станоўчым. Пра гэта кажа кардынал Ратцынгер:

Здаецца, немалая частка каталіцкіх літургістаў сапраўды дайшла да высновы, што ў дыскусіі XVI ст. рацыю трэба прызнаць не за Трыдэнцкім саборам, а за Лютэрам. З аналагічным меркаваннем сёння можна сустрэцца таксама ў паслясаборных дыскусіях пра святарства. (…) Тую зацятасць, з якою змагаюцца супраць магчымасці — таксама пасля рэформы літургіі — служыць Імшу паводле Імшала 1962 года, можна зразумець толькі з той перспектывы, што гэта наступства адыходу ад Трыдэнцкага сабору. Гэтая магчымасць прадстаўляе сабою найбольш выразную і праз тое самую цяжкую спрэчнасць з поглядам, што сфармуляваная Трыдэнцкім саборам вера ў Эўхарыстыю страціла сваю важнасць (“Opera omnia”, с. 604).

Таксама ён перасцерагае:

Карыстаючыся секулярызаванай экзэгезай і ў сваёй аснове пратэстанцкай і секулярызаванай герменеўтыкай, мы не знойдзем у Новым Запавеце асноваў нашай веры, а ў выніку фрагментацыі літургіі, якая лічыцца актам лакальных супольнасцяў, мы перакрэслівам Касцёл, а разам з Касцёлам — веру і таямніцу (с. 622).

Ці ж не падкрэслівае ў гэтым месцы дастойны аўтар сутнасці сапраўднай і нават смяротнай пагрозы самой істоце веры і існаванню Касцёла?

Святая літургія — гэта акт Бога. Літургія засноўваецца на Хрысце, Яго святой Прысутнасці, на ўпрысутненні Яго мукі, смерці і ўваскрасення, а не на “ігры” ці ўспаміне, якія, быццам у тэатры, здзяйсняе святар. Усведамленне гэтага павінна нас захапляць кожны раз, калі мы глядзім на святара, які ідзе да алтара. Бо ў ягонай асобе сам Хрыстус кіруецца да Галготы. Мы бярэм удзел у акце Хрыста, мы да гэтага запрошаны і закліканы. Таму мы і “благаслаўлёныя”, шчаслівыя, бо пакліканы на Яго вячэру. Бог запрашае нас да сябе на ўсю вечнасць, усіх разам і кожнага паасобку, таму падчас Імшы Ён збірае нас на Галгоце, дзе мы становімся побач з Марыяй і ўзлюбленым вучнем. Аднак гэтае “стаянне” не можа быць пасіўным актам, не можа быць позіркам на канаючага ў муках душы і цела Збаўцы, не можа таксама быць абыякавым чаканнем канца спектакля. Марыя перажывае муку і церпіць разам з Сынам. Яна ўзіраецца ў муку Сына і разважае над ёю, прысвойвае яе і робіць нібы сваёй — а ў той жа час ушаноўвае яе, усведамляючы, што бачыць перад сабою не толькі сына, але і Бога-Слова. Ян глядзіць на муку, якую раней ужо “бачыў” у вячэрніку, а на Галгоце спазнаў рэальнасць таго, што сталася і што там было прадбачана.

Мы знаходзімся ў падобнай сітуацыі, хоць ужо і “па іншы бок Крыжа”, пасля Вялікай пятніцы і нядзелі Уваскрасення. Наш асабісты і супольны вячэрнік адбываецца ўжо пасля Унебаўшэсця і пасля Спаслання Духа Святога. Але здзяйсняецца тое самае, што ў вячэрніку і на Галгоце. Мы знаходзімся ў “сваім” вячэрніку, але адначасова з Марыяй і Янам стаім пад Крыжам, куды містычным чынам нас пераносіць святая літургія. Ці ж можа існаваць больш прыгожы і глыбокі акт будавання супольнасці сэрцаў? Калі ў глыбіні свайго сэрца і ў цішыні мы пачынаем ушаноўваць муку Пана, Яго Ахвяру любові, калі выгляд паміраючага Пана прыводзіць нам на думку нашыя грахі, якія толькі Ён ведае, ці ж тады не абуджаецца ў нас скруха, сардэчнае шкадаванне, а адначасова любоў і падзяка да Збаўцы разам са шчырай пастановай перанесці гэты стан духа ў нашую штодзённасць і ў нашыя адносіны з бліжнімі? Калі такое здараецца, то тады наш акт і нашае дзеянне робіцца сапраўднай літургіяй і тады мы сапраўды пакланяемся Богу “ў духу і праўдзе”, а менавіта “такіх вызнаўцаў шукае сабе Айцец”. Калі наш дзень пазначаны тым, што мы перажываем пры алтары, то наш удзел у літургіі з’яўляецца актыўным. Наш удзел у літургіі з’яўляецца актыўным не тады, калі мы шмат гаворым, калі ёсць рух, шум і калі “штосьці адбываецца”. Вядома, знешні ўдзел таксама важны, але важна таксама (а нават больш важна), каб мы не трацілі прапорцый, каб не спыняліся, як гэта, на жаль, бывае, толькі на знешнім дзеянні, хвілінным перажыванні, якое хутка прамінае і не мае эфекту ў штодзённасці. На жаль, людзей адвучылі ад адарацыі і адчування патрэбы адарацыі. Калі да святой Імшы ў звычайнай форме дадаць хвіліну маўчання, можна лёгка заўважыць, як шматлікія, вельмі шматлікія людзі не ведаюць, што рабіць з сабою ў гэтым часе, і ахвотна прымаюць запаўненне гэтай “дзіркі” чым заўгодна. Можна задаць абгрунтаванае пытанне, што з’яўляецца больш важным: вербальнае разуменне і вербальнае дзеянне, якое не пабуджае да больш глыбокай рэфлексіі, ці разуменне таго, што можна найбольш агульна назваць Сэнсам, дзе словы трэба выкарыстоўваць умеркавана? Лічу, што для звычайнай формы гэта тэма, над якой трэба папрацаваць. Перыяды маўчання, да якіх заахвочвала канстытуцыя пра літургію і якія ўводзіў Бенедыкт XVI, усё яшчэ застаюцца “перыядамі неразумення”.

У літургічным акце, які адбываецца на алтары, мы не застаемся самотнымі. Мы прысутнічаем там таксама як супольнасць, як частка Містычнага Цела Хрыста. Нашыя акты сузірання і пакланення злучаюцца з падобнымі актамі тых, хто знаходзіцца побач з намі, і тым самым становяцца актам Касцёла, які будуе сапраўдную супольнасць сэрцаў, сям’ю дзяцей Божых, пасланую, каб “абвяшчаць цноты таго, хто паклікаў вас з цемры ў цудоўнае сваё святло”. Знешняе братэрства, узаемная любоў, зычлівасць і салідарнасць павінны быць плёнам гэтага ўнутранага яднання тых, хто моліцца. Іначай мы будзем мець справу з пустым рытуалізмам, чымсьці накшталт радаснага сабрання, якое пасля вербалізацыі пэўных дэкларацый разыдзецца ў сваю любімую ананімнасць. Застаецца паток слоў-ключоў, з якімі каталікі звяртаюцца амаль да ўсяго свету, надаючы ім часта — свядома ці не — цалкам свецкае значэнне.

На гэты ўнутраны аспект літургіі звяртае нашу ўвагу кардынал Ратцынгер:

“Літургія не з’яўляецца простым спатканнем групы людзей, якая неяк сама сабе арганізуе сваю ўрачыстасць, а потым сама сябе частуе. Удзельнічаючы ў Езусе Хрысце, Які стаіць перад Айцом, мы таксама заўсёды стаім у сусветнай супольнасці ўсяго Касцёла, а таксама ў communio sanctorum, у супольнасці ўсіх святых. Так, бо гэта ў вядомай ступені літургія неба — вялікая літургія адкрытага неба, якое дазваляе нам далучыцца да анёльскага хору адарацыі. Менавіта таму прэфацыя заканчаецца такімі словамі: спяваем з хорамі сэрафімаў і хэрувімаў. Мы ведаем, што мы не адны, што мы падпяваем галоўнай мелодыі, што мяжа паміж небам і зямлёю сапраўды адкрываецца”.

Таму вельмі важным з’яўляецца “літургічнае выхаванне”, азнаямленне з навучаннем Касцёла ў гэтай сферы, з істотай літургіі, каб мы маглі прыступаць да святой гары Сіён, да алтара з належнай пашанай і ўнутранай паставай. Важна таксама падкрэсліваць трынітарны характар літургіі, у якой мы аддаем пашану Айцу праз Сына ў Духу Святым. Глыбокага разумення святых абрадаў канстытуцыя пра літургію патрабуе не толькі ад свецкіх, удзел якіх павінен быць “свядомы, пабожны і чынны” (пар. 48), але таксама і ад тых, хто будзе іх цэлебраваць, каб яны ўмелі ўсёй душою ўдзельнічаць у ёй, “захоўваючы літургічныя прадпісанні” (пар. 17).

Святая літургія патрабуе не толькі годнага ўнутранага ўдзелу, але таксама годнай аздобы. Яе святасць прымушае сачыць за шанаваннем літургічнага ўбрання, за чысцінёю абрусоў і бялізны, за эстэтыкай і годнасцю месца. Воля Сабору, які прызнае грыгарыянскі спеў уласным спевамі рымскай літургіі, які павінен займаць першае месца сярод іншых раўнавартасных жанраў музыкі (с. 116), застаецца на дадзены момант пабожным жаданнем і выклікам для Касцёла нашых часоў.

Як Касцёл моліцца, так і верыць. Можна сказаць таксама, як верыць, так і моліцца. А як моліцца? Дастаткова крыху праехаць па краінах Еўропы, зазірнуць у касцёлы ў нашай Айчыне, і тады мы глыбей зразумеем, чаму Бенедыкт XVI, а цяпер кард. Сара кажуць пра баналізацыю літургіі і пра патрэбу “рэформы рэформы” і чаму гэта сустракаецца з такім вялікім, калі не сказаць зацятым, супрацівам і неразуменнем. Для многіх добра так, як ёсць. Што ж можам тады зрабіць? Быць пакорным сведкам Праўды, маліцца, непакоіць сваёй верай, правакаваць іншых, каб яны ставілі сабе пытанні пра наш такі, а не іншы стыль жыцця і пра крыніцы, з якога ён вынікае. Пасеянае зярно не мусіць прарасці адразу, будзьма цярплівымі. Клопат пра збаўленне душаў заўсёды павінен быць нашым найбольшым клопатам, бо гэта клопат Збаўцы, клопат Святой Тройцы. Літургія павінна адлюстроўваць гэты клопат Бога і паказваць шлях і сродкі да яго заспакаення, а таксама даваць самае каштоўнае, што яна мае: святую прысутнасць Бога і Ягонае Цела, аддадзенае за жыццё свету і ўваскрослае, каб людзі яго спажывалі, а спажываючы, мелі жыццё, і мелі яго ў дастатку — на вечнасць.

Кардынал Ратцынгер піша:

“Апошняя вячэра Езуса сапраўды з’яўляецца падмуркам усялякай хрысціянскай літургіі, але сама яшчэ не з’яўляецца хрысціянскай літургіяй. (…) Хрысціянская Эўхарыстыя як такая не з’яўляецца ўзнаўленнем Апошняй вячэры, а Апошняя вячэра таксама як такая была непаўторнай. (…) Пасха святкуецца раз на год і звязана з месячным календаром. Эўхарыстыя ж святкавалася штотыдзень. (…) Эўхарыстычныя дзеянні былі выдзелены з кантэксту Пасхі і атрымалі ў якасці свайго новага кантэксту дзень Пана. (…) Дзень уваскрасення з’яўляецца ўнутранай прасторай Эўхарыстыі. (…) Ані апосталы, ані іхнія наступнікі не “стваралі” хрысціянскай літургіі; яна вырастала арганічна дзякуючы прачытанню юдаістычнай спадчыны, якая адразу ж знаходзіла выраз у акрэсленай форме. Пры гэтым ачышчаўся малітоўны досвед канкрэтнай супольнасці, які натуральным чынам караніўся ў базавай форме адзінага Касцёла, у якім паступова развіваліся партыкулярныя формы вялікіх касцёльных прастораў. У гэтым сэнсе ніколі не існавала свабоды ў цэлебрацыі літургіі ў паасобнай супольнасці або паасобным літургам”.


Кс. д-р Францішак Гамулчак SAC (нар. 1957) — выкладчык гісторыі Касцёла ў семінарыі ордэна палатынаў.
Крыніца: arscelebrandi.pl

Тэкст перакладзены з польскай мовы і апублікаваны з дазволу арганізатараў Ars Celebrandi.

Пакінуць каментар