Чытаючы першыя словы гэтай малітвы, святар нізка схіляецца і кладзе рукі на алтар. Калі ж ён даходзіць да словаў “гэтыя дары, гэтыя прынашэнні, гэтую святую і беззаганную ахвяру”, ён выпростваецца і робіць тры знакі крыжа над ахвярай. Гэтыя крыжы вельмі яскрава нагадваюць нам, што мы набліжаемся да таго важнага моманту, калі Той, хто здзейсніў нашае збаўленне на крыжы Кальварыі, будзе прысутнічаць на нашым алтары. Чытачу, які хоча даведацца пра іх разнастайныя містычныя значэнні, варта звярнуцца да кнігі Дзюрана (Rationale Divin., с. 241). Літаральнае значэнне гэтых знакаў крыжа грунтуецца на вельмі старажытным звычаі, які ўсё яшчэ мае месца ў картузіянцаў: дзяліць гостыі, прызначаныя для Камуніі вернікаў, на дзве роўныя групы, кладучы іх з аднаго і другога боку ад вялікай гостыі. Калі хлеб быў раскладзены такім чынам, святар рабіў асобны знак крыжа над кожнай групай і над вялікай гостыяй у цэнтры, што агулам давала тры знакі крыжа (De Vert, Explic. Rub. Miss., том ІІІ, с. 1, руб. 122). Хоць гэты звычай прыйшоў у заняпад у хуткім часе пасля яго ўвядзення, сцвярджаецца, што тры знакі крыжа захаваліся як памяць пра яго.

Як бачна са старажытных сакрамэнтарыяў, у мінулыя часы існавалі розныя варыянты ў тым, што датычылася колькасці знакаў крыжа. У Галіканскім Сакрамэнтарыі прадпісаны адзін знак крыжа. У Гелазіянскім Сакрамэнтарыі — ажно пяць, на успамін пра пяць ранаў. Практыка была настолькі рознай, што св. Баніфацый, апостал Германіі, пісаў Папу Захарыю (741–752), просячы парады ў гэтай справе. У адказе было сказана, што пра неабходнасць знаку крыжа ў тым ці іншым месцы будзе сказана ў самім Каноне. Паводле Ромсі, усюды, дзе робіцца толькі адзін знак крыжа, маецца на ўвазе еднасць боскасці; калі робіцца два знакі крыжа, гэта сімвал азначае дзве прыроды ў нашым Боскім Пану; тры знакі крыжа з’яўляюцца сімвалам Найсвяцейшай Тройцы, а пяць знакаў крыжа нагадваюць пра пяць ранаў (IV, с. 180).

У першай малітве Канона святар моліцца за паўсюдны Касцёл у цэлым і за яго бачнага галаву на зямлі, Вярхоўнага Пантыфіка; затым за біскупа той дыяцэзіі, у якой ён служыць Імшу; і, нарэшце, за ўсіх, хто верна трымаецца каталіцкай веры. Згадваючы правячага Пантыфіка, святар называе толькі ягонае імя, не дадаючы нічога, што магло б канкрэтызаваць яго асобу, напрыклад, Пій, Грыгорый, Леў і г. д. Пры гэтым ён робіць лёгкі паклон Імшалу з павагі да імя Намесніка Хрыста на зямлі. Падобным жа чынам згадваецца і біскуп дыяцэзіі, аднак паклон не робіцца. У тым выпадку, калі дыяцэзіяй кіруе адміністратар або каад’ютар, тады як сапраўдны біскуп з-за нейкіх перашкодаў не можа рабіць гэтага, у Канон дадаецца менавіта імя гэтага біскупа, а не імя адміністратара ці каад’ютара. Калі Імшу служыць сам біскуп, ён кажа не “біскупам нашым N.”, а “мною, Тваім недастойным слугою”, не ўдакладняючы імя. Калі Імшу цэлебруе Святы Айцец, ён кажа: “Са мною, Тваім недастойным слугою, якога Ты пажадаў паставіць над Тваёй паствай”. Калі Імша цэлебруецца ў Рыме, імя біскупа не называецца ўвогуле, бо рымскім біскупам з’яўляецца сам Святы Айцец. Тое, што тут было сказана пра біскупаў, зразумела, датычыцца і арцыбіскупаў, патрыярхаў і кардыналаў. Членам рэлігійных супольнасцяў не дазваляецца дадаваць імя свайго настаяцеля: яны, як і дыяцэзіяльныя святары, павінны называць імя біскупа дыяцэзіі.

“Pro omnibus orthodoxis

Паколькі ў канцы гэтай першай малітвы ёсць два выразы, якія азначаюць абсалютна адно і тое ж [1], многія аўтары палічылі, што пад словам “orthodoxis” [той, хто захоўвае веру], маюцца на ўвазе ўсе тыя, хто знаходзіцца па-за бачнай касцёльнай еднасцю толькі з-за схізмы. Паводле такога меркавання, сюды ўваходзіла б цяперашняя Грэцкая Царква з яе адгалінаваннем, Рускай Царквой. Наўрад ці чытачу трэба нагадваць, што тая ці іншая Царква можа быць схізматычнай і ў той самы час не быць ерэтычнай. Гэтыя два станы не роўныя адзін аднаму і не абвязкова залежаць адзін ад аднаго. Ерэтык, як паказвае само паходжанне слова (αἵρεω), гэта той, хто лічыць сябе суддзёю і выбірае сваю веру, пакладаючыся на свой уласны аўтарытэт. Схізматык у сціслым значэнні гэта той, хто аддзяляе сябе (σχίζω) ад бачнай еднасці з Касцёлам, адмаўляючыся падпарадкоўвацца пэўнай дысцыпліне або ўладзе вярхоўнага пастыра. Вось жа, хоць Грэцкая Царква з некаторымі выключэннямі знаходзіцца ў схізме з IX ст., Святы Пасад ніколі фармальным актам не аб’яўляў яе ерэтычнай; а пакуль Святы Пасад не вынясе свайго суджэння на гэты конт і не аб’явіць яе ерэтычнай, ніводзін прыватны аўтарытэт не мае права рабіць гэтага. Таму некаторыя лічаць, што сэнс гэтай малітвы не панясе шкоды, калі прыняць, што слова “orthodoxis” адносіцца да схізматыкаў ці прынамсі ўключае іх у сябе, бо, як яны кажуць, чалавек можа быць прававерным (артадаксальным) і ў той жа час знаходзіцца не ў бачнай еднасці з Касцёлам. Галоўнае абвяржэнне такой інтэрпрэтацыі заключаецца ў тым, што Касцёл не мае звычаю дзяліць Найсвяцейшую ахвяру Імшы з тымі, хто свядома выключае сябе з еднасці з ім (Гл. Catholic World, сакавік і красавік 1877 года; артыкулы “The Russian Chancellor” і “Natalie Narischkin”).

Малітва за зямную ўладу

У краінах, дзе каталіцтва з’яўляецца дзяржаўнай рэлігіяй, існуе звычай дадаваць пасля імені біскупа імя цяперашняга суверэна. Венецыянцы дадавалі сюды імя свайго дожа. На працягу пэўнага часу венгры маліліся ў гэтай малітве за караля, аднак пасля нядаўняга дэкрэта Святога Пасаду цяпер яны згадваюць імя імператара (Kozma, с. 198). Таму святар, які цэлебруе Імшу ў любой частцы аўстрыйскіх уладанняў, абавязаны трымацца гэтага правіла. Лішне казаць, што дадаваць нейкія імёны ў гэтую малітву без выразнага дазволу Святога Пасаду забаронена.

Канон Усходняга Касцёла

Мы ўжо казалі, што ва ўсходняй літургіі Канон пачынаецца з прэфацыі. У літургіі св. Базыля Вялікага ён адкрываецца ўрачыстым заклікам: “Станем добра, станем са страхам уважліва святое ахвяраванне ў міры прыносіць”. Амаль ва ўсіх усходніх літургіях перад Канонам ёсць падобны заклік, і калі людзі яго чуюць, яны адразу выпростваюцца і становяцца ўважлівымі. Свецкія мараніты, якія выкарыстоўваюць у сваіх святынях кійкі, каб абапірацца на іх (бо сучасны звычай сядзець на Імшы сярод іх не распаўсюджаны), у гэты момант павінны стаць проста без усялякай падтрымкі на знак вялікай пашаны да гэтай урачыстай часткі Божай службы.

Армяне карыстаюцца наступнай формай малітвы за свайго зямнога духоўнага кіраўніка: “За нашага гаспадара, найсвяцейшага Патрыярха N., за яго здароўе і за збаўленне яго душы”. Затым згадваецца ніжэйшае духавенства: “За вардапетаў [2], святароў, дыяканаў і субдыяканаў”. Пасля гэтага ідзе імя дзеючага суверэна: “за імператара, ягоную сям’ю, за двор і за стан”. У Рускай Царкве гэтая малітва набывае страшныя маштабы, бо ў ёй трэба назваць па імені кожнага члена імператарскай сям’і, і гора таму беднаму святару ці біскупу, які асмеліцца прапусціць аднаго з іх, бо ў іхняй імперыі цар з’яўляецца першым не толькі ў зямных справах, але і ў духоўных і прысвойвае сабе права, каб паўсюль, дзе б ён ні быў, ягонае імя і тытул пісалі вялікімі літарамі (Tondini, The Pope of Rome and the Eastern Popes, c. 95).

Малітва за зямнога кіраўніка ў літургіі св. Марка вельмі прыгожая. Яна гучыць наступным чынам: “За прававернага і хрысталюбячага караля: …пакладзі рукі на яго шчыт і браню і стань яму на дапамогу; …абарані яго галаву ў дзень бітвы; прамоў добрае ў ягонае сэрца пра Твой Святы Каталіцкі і Апостальскі Касцёл і пра ўсіх людзей, якія любяць Хрыста”.

Малітва з літургіі св. Клімэнта кажа наступнае: “За ўсялякі епіскапат пад небам, які верна раздзяляе слова Тваёй праўды, узнясем нашыя просьбы; і за біскупа нашага Якуба і яго парафіі ўзнясем нашыя просьбы; за біскупа Клімэнта і яго парафіі ўзнясем нашыя просьбы; за біскупа нашага Эвода і за яго парафіі ўзнясем нашыя просьбы, каб міласэрны Бог пажадаў даць іх касцёлам бяспечныя, дастойныя, доўгія дні і давёў іх да шанаванага старога ўзросту ў пабожнасці і справядлівасці”.

[1] “(Cum) ómnibus orthodóxis, atque cathólicæ et apostólicae fídei cultóribus”. — “(З) усімі, хто верна захоўвае i вызнае каталіцкую i апостальскую веру”. — Заўв. перакл.

[2] Вардапетамі армяне называюць святароў-манахаў або дыяцэзіяльных святароў, якія захоўваюць цэлібат. Зазвычай менавіта яны прапаведуюць на Усходзе Божае слова.


Аўтар:  Джон О’Браен (John O’Brien), A. M., прафесар святой Літургіі ў Каледжы Маўнт Сэйнт Мэры (Mount St. Mary’s College), Эмітсбург, Мэрылэнд, ЗША.
Выданне: A History of the Mass and Its Ceremonies in the Eastern and Western Church (15 ed., 1879).
Ілюстрацыя: MK777 (CC BY-SA).

Пакінуць каментар