Напрыканцы апошняй сакрэты святар уздымае голас і кажа: “Per omnia saecula saeculorum”, на што прыслугоўваючы адказвае: “Amen”. Затым святар кажа: “Dominus vobiscum” (аднак пры гэтым не паварочваецца да людзей) і пераходзіць да прэфацыі. Прэфацыя называецца так таму, што яна з’яўляецца нібы падрыхтоўкай да найбольш урачыстай часткі Імшы — Канона. Прычына, чаму святар, прамаўляючы ў гэтым месцы “Dominus vobiscum”, не паварочваецца да людзей, абгрунтоўваецца старажытным звычаем, які калісьці быў распаўсюджаны на Захадзе і ўсё яшчэ захоўваецца на Усходзе, закрываць прэзбітэрый заслонай, каб схаваць алтар ад вачэй сабраных вернікаў у пачатку прэфацыі. Паколькі тады не было каго вітаць, то не мела сэнсу і паварочвацца, і менавіта след гэтага звычаю захоўваецца ў дадзенай частцы Імшы (Kozma, с. 193).

Пасля “Dominus vobiscum” святар уздымае рукі і кажа: “Sursum corda” — “Угору сэрцы”, гэта значыць “узнясіце свае думкі да неба”, на што прыслугоўваючы адказвае: “Habemus ad Dominum” — “Мы ўзнеслі іх да Пана”. Несумненна, выраз “Sursum corda” ўзяты з кнігі Плачу Ераміі (3:41); ён сустракаецца ва ўсіх літургіях Усходу і Захаду. Урачысты жэст святара, калі ён уздымае рукі, прамаўляючы гэты святы заклік, некаторыя літургічныя аўтары красамоўна параўноўваюць з рухам крылаў голуба, які рыхтуецца ўзляцець. Гэта нагадвае прыгожыя словы караля Давіда: “Хто даў бы мне крылы, як у голуба, каб паляцець і спачыць?” (Пс 54). Пасля “Sursum corda” святар кажа: “Gratias agamus Domino Deo nostro” — “Падзякуем Пану Богу нашаму”, а прыслугоўваючы адказвае: “Dignum et iustum est” — “Годна гэта і справядліва”. Затым святар пераходзіць уласна да прэфацыі і чытае яе да канца без перапынку.

Часам задаюць пытанне: дзе менавіта пачынаецца прэфацыя? Строга кажучы, не раней за “Sursum corda”, бо “Per omnia saecula saeculorum” належыць да завяршэння апошняй сакрэты, а “Dominus vobiscum” — гэта прывітанне людзей. Але паколькі ўсе нашыя Імшалы пачынаюць прэфацыю словамі “per omnia saecula saeculorum”, іх можна лічыць сапраўдным пачаткам прэфацыі.

У масарабскай літургіі прэфацыя называецца “inlatio” (заключэнне), бо, як лічыць кардынал Бона, святар робіць лагічнае заключэнне са словаў людзей, што дзякаваць Пану — гэта годна і справядліва. У некаторых старажытных манускрыптах яна называецца ахвяраваннем, бо гэта ўводзіны да найбольш святой часткі Імшы, дзе Хрыстус, наш Пан, Беззаганнае Ягня, зноў ахвяруецца, як калісьці на Кальварыі.

Сённяшнія прэфацыі

Як сцвярджаюць найбольш аўтарытэтныя аўтары, выкарыстанне прэфацыі ў Імшы мае апостальскае паходжанне. На працягу даволі доўгага часу было прынята мець прэфацыю для кожнага свята, таму калісьці іх колькасць была вельмі вялікай. Ніл сцвярджае, што іх захавалася ажно 240.

У масарабскім абрадзе і цяпер ёсць уласная прэфацыя на кожную нядзелю і свята, а ў амбразіянскім абрадзе прэфацыя змяняецца кожны дзень тыдня (Neale, Holy Eastern Church, І, с. 467). Да ХІ ст. Рымскі Касцёл скараціў колькасць прэфацый да дзевяці, да якіх потым дадалося дзве; адпаведна, сёння мы маем адзінаццаць прэфацый. Гэта наступныя прэфацыі: 1) на Божае Нараджэнне; 2) на Аб’яўленне Пана; 3) на Вялікі пост; 4) пра Крыж і Муку; 5) на Вялікдзень; 6) на Унебаўшэсце; 7) на Пяцідзясятніцу: 8) пра Найсвяцейшую Тройцу; 9) пра Найсвяцейшую Дзеву Марыю; 10) пра апосталаў; 11) агульная прэфацыя.

Прэфацыя пра Найсвяцейшую Тройцу. — Усе прызнаюць, што гэтая прэфацыя з’яўляецца шэдэўрам кампазіцыі. Яна чытаецца як натхнёны твор, а яе тэалогія найглыбейшая з усіх прэфацый. Ніжэй мы падаем яе поўны пераклад, аднак просім чытача памятаць, што цалкам ацаніць яе можна толькі на арыгінальнай мове — лацінскай. У перакладзе яе высокі характар амаль цалкам губляецца.

“Сапраўды, годна гэта і справядліва, слушна і збавенна, каб мы заўсёды і ўсюды Табе складалі падзяку, Пане, святы Ойча, усемагутны вечны Божа. Ты з Адзінародным Тваім Сынам і Духам Святым адзіны Бог, адзіны Пан; не праз адзінства асобы, але праз адзінства сутнасці асобаў Тройцы. А тое, у што мы, дзякуючы Твайму адкрыццю, верым аб Тваёй славе, без адрознення вызнаем таксама аб Тваім Сыне і аб Духу Святым. Такім чынам, вызнаючы сапраўднае і вечнае Боства, мы ўшаноўваем адрознасць асобаў, адзінасць сутнасці і роўнасць велічы. Гэтую веліч праслаўляюць усе Анёлы і Арханёлы, Херувімы і Серафімы, якія не перастаюць штодзённа паўтараць, у адзін голас усклікаючы: Святы, Святы, Святы, Пан Бог Усемагутны. Неба і зямля поўныя хвалы Тваёй. Гасанна на вышынях. Благаслаўлёны той, хто прыходзіць у імя Пана. Гасанна на вышынях”.

Калі паглядзець на гэтую прэфацыю з тэалагічнага пункту гледжання, можна скласціся ўражанне, што некаторыя яе выразы павінны былі быць іншымі пасля Нікейскага сабору ў 325 годзе, бо вельмі добра вядома, што да таго часу Касцёл, як мы ўжо казалі ў іншым месцы, разумна ўстрымліваўся ад шырокага абвяшчэння свайго вучэння пра дакладную сувязь паміж трыма Асобамі Найсвяцейшай Тройцы. Гэта праўда, што Касцёл на тым жа Саборы ўрачыстай дэфініцыяй супраць Арыя пастанавіў, што Божы Сын homoousios — адзінасутны — Богу Айцу. Але мусіла прайсці яшчэ дзевяць стагоддзяў, пакуль Касцёл адкрыта абвясціў як de fide catholica, што еднасць Боства з’яўляецца колькаснай еднасцю, а не родавай ці відавой, хоць на такую думку маглі навесці некаторых творы старажытных Айцоў Касцёла. “Да трынаццатага стагоддзя, — кажа д-р Ньюмэн, — з боку Касцёла не было ніякай прамой і зразумелай дэкларацыі пра колькасную еднасць боскай прыроды, якую мова некаторых галоўных грэцкіх Айцоў, на першы погляд, але не насамрэч, адмаўляе” (University Sermons, с. 324). Прычына, якая прывяла да дэфініцыі гэтай колькаснай еднасці ў ХІІІ ст. (на Чацвёртым Латэранскім саборы ў 1215 годзе), заключалася ў супрацьлеглым вучэнні абата Яўхіма (Dublin Review, 1845, “Difficulties of the Ante-Nicene Fathers”).

Прэфацыя пра Найсвяцейшую Панну Марыю. — Яе таксама называюць “цудоўнай прэфацыяй”, бо, як кажа гісторыя, большая яе частка была дзіўным чынам укладзена ў вусны Папы Урбана ІІ, калі аднойчы ён служыў спяваную Імшу ў касцёле Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў П’ячэнцы. Ён пачаў спяваць агульную прэфацыю, але калі ён дайшоў да таго месца, дзе прэфацыі зазвычай пераключаюцца на нейкую канкрэтную тэму, ён пачуў, як анёлы над ім спявалі наступны тэкст: “Яна праз дзеянне Духа Святога зачала Твайго Адзінароднага Сына і, захоўваючы хвалу дзявоцтва, дала свету спрадвечнае Святло, Езуса Хрыста, нашага Пана”. У 1095 годзе на Саборы ў тым жа горадзе гэты святы Пантыфік загадаў уключыць гэтыя словы ў агульную прэфацыю, і з гэтай прычыны прэфацыю пра Найсвяцейшую Панну Марыю прыпісваюць яму (Ferraris, Bibliotheca; Bona, c. 341; Merati, Thesaur. Sacr. Rit., с. 94). Калісьці ў многіх месцах быў распаўсюджаны звычай урачыста кланяцца да зямлі на словы “adorant dominationes”. У Рымскім парадку VIII ст., укладзеным для выкарыстання ў кляштарах, існавала адпаведная рубрыка (Martène, De Antiq. Eccl. Rit., с. 31).

Завяршэнне прэфацыі

Усе прэфацыі завяршаюцца наступнымі словамі: “Святы, Святы, Святы, Пан Бог Усемагутны” і г. д. Іх называюць трыумфальным (або анельскім) гімнам. Ён узяты з кнігі прарока Ісаі (6:3); таксама св. Ян згадвае яго ў чацвёртым раздзеле Апакаліпсіса. У масарабскім абрадзе завяршэнне прэфацыі, г. зн. “Святы, святы, святы”, спяваюць як на лацінскай мове, так і на грэцкай.

Чытачу добра вядома, што на ўрачыстай спяванай Імшы цэлебрант спявае прэфацыю ад пачатку да канца. Музыка для прэфацыі — гэта найпрасцейшы, аднак вельмі ўзрушвальны грыгарыянскі спеў. У раздзеле пра касцёльную музыку мы казалі пра тое, наколькі кранаў некаторых Айцоў спеў гэтай часткі Імшы і які паток слёз выціскала гэтая нябесная мелодыя з іхніх сэрцаў. Ліёнскі, міланскі, а таксама масарабскі спеў крыху адрозніваюцца ад нашага, аднак тая боская прывабнасць ёсць у кожным з іх.

Прэфацыі на Усходзе

На Усходзе ўвогуле няма зменных прэфацый. Кожная літургія мае сваю асаблівую прэфацыю, і яна выкарыстоўваецца на працягу ўсяго года без усялякіх зменаў. Усходнія хрысціяне называюць яе анафарай (хоць гэтае слова ўключае ў сябе таксама Канон Імшы); яна пачынаецца і заканчваецца амаль дакладна так жа, як і наша. Згодна з рытуалам Патрыярха Александрыйскага Габрыэля, на “Sursum corda” святар павінен тройчы зрабіць знак крыжа: першы на сабе, другі на прысутных дыяканах, трэці на сабраным людзе (Renaudot, І, с. 206). На Усходзе, таксама як і на Захадзе, прынята падымацца на гэтую частку Імшы. Гэта звязана з вялікай пашанай, якая ёй належыць. Аднак на ціхай Імшы людзі зазвычай стаяць на каленях.

“Святы, святы, святы” грэкі называюць, як і мы, трыумфальным гімнам. Анельскім гімнам яны называюць “Gloria in excelsis”. Іхні трысагіён, альбо трысвятое, якое мы прамаўляем у Вялікую Пятніцу і пра якое мы ўжо распавялі падрабязна, пачынаецца словамі “Святы Божа, Святы Моцны, Святы Несмяротны”. У іх таксама ёсць іншы гімн, які называецца херувімскай песняй і які яны прамаўляюць на Імшы ў хуткім часе пасля выгнання катэхумэнаў. Яна гучыць наступным чынам: “Мы, што ў тайны спосаб прадстаўляем хэрувімаў і Жыватворчай Тройцы тройчы святую песню пяём, адложым цяпер усе жыццёвыя клопаты, каб нам прыняць Уладара ўсіх, якога нябачна суправаджаюць анёльскія сілы. Алілуя, алілуя, алілуя”.

У эфіопскай літургіі прэфацыя канкрэтна згадвае чатырох арханёлаў, а менавіта Міхаіла, Габрыэля, Рафаэля і Урыэля. Сірыйская літургія Філоксена згадвае нябесных духаў своеасаблівым чынам: “Хвалы Анёлаў, спевы Арханёлаў, ліры Моцаў, чыстыя і ўдзячныя галасы Панаванняў, крыкі Тронаў, грукат Херувімаў і хуткі рух Серафімаў”. Непасрэдна перад завяршэннем прэфацыі літургія св. Яна Хрызастома кажа пра нябесных духаў: “Пераможную песню пяюць, усклікаючы, прыпяваючы і кажучы”. Некаторыя ўсходнія аўтары кажуць, што тут містычным чынам адлюстроўваюцца чатыры евангелісты. Гучны спеў сімвалізуе св. Яна, якога з-за высокага палёту ягонай думкі параўноўваюць таксама з арлом; з гэтай жа птушкай яго прадстаўляюць у мастацтве. Ускліканне, або роў, указвае на св. Луку, які старанна апісваў святарства нашага Пана і таму заўсёды асацыяваўся з быком, сімвалам ахвяры. Прыпяванне, або львіны рык, гэта ўказанне на св. Марка, бо ён лічыцца найлепшым аўтарам аповеду пра ўваскрасенне Пана. Усходняя традыцыя заўсёды лічыла, што маладыя львы нараджаюцца мёртвымі і ажываюць толькі праз тры дні (столькі Збаўца быў у магіле) ад рыку старэйшых. Пад звычайнай размовай маецца на ўвазе св. Мацвей, які засяродзіўся на людской прыродзе нашага Пана. У мастацтве ён выяўляецца пры дапамозе фігуры херувіма, які вельмі нагадвае чалавека (Neale, Holy Eastern Church, І, с. 470; Clara E. Clement, Symbolism in Art, с. 18; таксама гл. св. Геранім пра чатырох евангелістаў).

На заканчэнне прэфацыі ў прэзбітэрыі звоніць званочак, які нагадвае прысутным пра надыход найбольш урачыстай часткі Імшы, каб яны маглі глыбей засяродзіцца.


Аўтар:  Джон О’Браен (John O’Brien), A. M., прафесар святой Літургіі ў Каледжы Маўнт Сэйнт Мэры (Mount St. Mary’s College), Эмітсбург, Мэрылэнд, ЗША.
Выданне: A History of the Mass and Its Ceremonies in the Eastern and Western Church (15 ed., 1879).
Ілюстрацыя: Roel Wijnants (CC BY-NC).

Калі вы знайшлі арфаграфічную памылку, калі ласка, вылучыце яе і націсніце Ctrl+Enter.

Пакінуць каментар