18.05.2018 / John O'Brien

№76. Цэлебрацыя Імшы: музыка падчас аферторыя (2)🕑 5 хвілін

Да IV ст. ахвяраванне дароў адбывалася ў цішыні, аднак потым быў уведзены звычай спяваць падчас ахвяравання псальмы, каб людзі не нудзіліся (Kozma, с. 186–187). Св. Аўгустын у сваіх творах згадвае пра гэты звычай (гл. Retract., кн. ІІ, раздз. ХІ), а яго правобраз можна бачыць у старым законе, дзе сыны Аарона, пакуль першасвятар прыносіў у ахвяру кроў вінаграду, трубілі ў срэбраныя трубы, а спевакі ўзнімалі свой голас і напаўнялі святыню салодкім спевам (Сір 50).

Паводле сённяшняга звычаю, замест самога аферторыя выконваецца матэт [1] — спеў на некалькі галасоў у суправаджэнні музычных інструментаў. Без дазволу Святога Пасаду гэтыя матэты павінны заўсёды спявацца на лацінскай мове, а не на англійскай ці нейкай іншай. Яны таксама павінны адзначацца сур’ёзнасцю і годнасцю як з боку словаў, так і з боку музыкі, каб узносіць пачуцці да сузірання нябесных рэчаў, а не ўзбуджаць зямныя жаданні (Бенедыкт XIV, l. c., § 89).

У цяперашняй рэдакцыі Рымскага Імшал аферторый зазвычай вельмі кароткі і яго даўжыня рэдка перавышае паўтузіны радкоў. Зазвычай ён бярэцца з псальмаў Давіда. Раней аферторый называўся антыфонай, бо ў антыфанарыі Папы Грыгорыя Вялікага для яго былі прадпісаны пэўныя радкі на манер верша і адказу. Калі людзі ахвяроўвалі свае дары даўжэй, чым звычайна, у гэтым месцы было прынята спяваць увесь псальм або прынамсі столькі, колькі трэба, каб заняць увесь прамежак часу ад таго, як святар прачытае аферторый, да заканчэння ахвяравання дароў (Romsee, IV, 125; Kozma, с. 186–187).

Аферторый для Імшаў за памерлых сфарміраваны на старажытны манер антыфоны, хоць ён і не ўзяты з псальмаў, як абсалютная большасць аферторыяў. Фактычна, ён увогуле ўзяты не са Святога Пісання. Паколькі менавіта гэты аферторый з-за сваёй незвычайнай фразеалогіі нарадзіў вельмі цікавыя пытанні і паколькі некаторыя нават кажуць, што Касцёл у гэтым аферторыі мае на ўвазе вызваленне асуджаных душаў з пекла, мы пададзім яго цалкам, а ніжэй прывядзем неабходныя каментарыі: “Пане Езу Хрыстэ, Кароль славы, вызвалі душы ўсіх памерлых вернікаў ад пякельных пакутаў і глыбокага возера; вызвалі іх з ільвінай пашчы, каб не паглынула іх апраметная, каб не ўпалі яны ў цемру — але няхай сцяганосец св. Міхал увядзе іх у святое святло, якое Ты калісьці абяцаў Абрагаму і яго нашчадкам”.

У нейкім сэнсе гэта можна прымяніць да чысца, аднак, на нашу думку, калі гэта будзе адзіным сэнсам, то ўнутраная прыгажосць гэтай малітвы будзе страчана. Яе сапраўднае тлумачэнне наступнае. У вельмі раннія часы Касцёла Імшы за памерлых вернікаў зазвычай служыліся ў той самы момант, калі станавілася вядома, што нейкая дадзеная душа праходзіць праз сваю апошнюю агонію і, адпаведна, не мае ўжо аніякіх шанцаў на працяг зямнога жыцця. Не мела значэння, у якую пару дня гэта здаралася і ці захоўваў пост святар, які меў служыць Імшу. Лічылася, што плёны Найсвяцейшай Ахвяры ўздымаліся да Божага трону адначасова з адыходам душы памерлага на суд і ўпрошвалі міласэрнага Бога не асуджаць яе на пякельныя пакуты. (Пра такое значэнне гэтай малітвы згадваюць наступныя аўтары: Папа Бенедыкт XIV, De Sacros. Missae Sacrif.; Romsee, IV, 126; Cavalieri, том ІІІ, 19; Grancolas, De Missis Mortuorum, с. 536; Gavantus, Thesaur. Sacr. Rit., с. 92.) Крыху паразважаўшы, кожны скажа, што словы гэтага аферторыя не могуць мець на ўвазе чысца, бо навошта тады было б баяцца, што душу паглыне апраметная ці яна патоне ў “глыбокім возеры”, калі яна знаходзіцца ў надзейным прамежкавым стане, з якога няможна ўпасці? Маліцца так, быццам існуе такая небяспека, было б бессэнсоўным і нават ерэтычным.

Такой інтэрпрэтацыі часта пярэчаць, кажучы, што настрой Імшаў за памерлых стварае ў чалавека ўражанне, быццам асоба, за якую яны, паводле задумы, ахвяруюцца, ужо нейкі час таму памерла. Як паяднаць гэтыя дзве рэчы?

Хоць старажытны звычай складаць гэтыя Імшы ў той час, калі душа знаходзіцца ў сваёй апошняй агоніі, больш не існуе, усё ж Касцёл не палічыў патрэбным змяняць словы самой Імшы, бо цяпер гэтыя Імшы ахвяруюцца нібы перанесенымі ў той момант мінулага часу, калі душа пакідала цела. Выпадкі такога пераносу падзей з цяперашняга часу і прадстаўлення падзей, што ўжо адбыліся, такім чынам, быццам яны толькі маюць наступіць, для набажэнстваў Касцёла з’яўляюцца даволі распаўсюджанымі. Напрыклад, на гэтым прынцыпе збудаваны ўвесь перыяд Адвэнту. Мы молімся аб прыйсці Месіі з такой шчырасцю, быццам Ён толькі павінен прыйсці. Мы просім нябёсы адкрыцца і даць дажджом Справядлівага. Мы просім Бога паслаць нам Збаўцу і даць нам спрыянне Яго боскай ласкі, дзякуючы якой мы зможам падрыхтаваць у сваіх сэрцах годнае месца для Яго прабывання. Можна прывесці яшчэ шмат прыкладаў, якія прадэманструюць гэты нязвыклы спосаб малітвы.

Св. Міхал называецца тут Божым сцяганосцам, бо ён узначальвае нябёсныя сілы. Менавіта яму, як перадае старажытная традыцыя, было даручана заданне скінуць з неба шатана і іншых злых анёлаў. Зазвычай яго прадстаўляюць са шчытом і кап’ём. Перамагаючы шатана, ён трымае нагу на дэмане, які ляжыць на зямлі ў выглядзе раз’юшанага дракона. Як суправаджальніка душаў на Апошні суд, св. Міхала прадстаўляюць з шалямі ў руцэ. Паводле старажытнага падання, менавіта ён з’явіўся Найсвяцейшай Дзеве, каб абвясціць ёй гадзіну яе смерці і суправадзіць яе затым да трона яе Боскага Сына ў небе.

Чытачу можа падацца цікавым, што старая англійская манета называлася “анёлам”, таму што на ёй была выява св. Міхала (гл. Clara E. Hemans, Legends and Stories Illustrated in Art, с. 228).

[1] Першапачаткова слова “матэт” паходзіць ад лацінскага дзеяслова “movere” — рухаць, аднак мы не гатовы сказаць, звязана гэта з тым, што матэт “узрушвае” пачуцці слухача, ці з тым, што ён больш жывы і жвавы ў параўнанні з павольным і размераным рухам грыгарыянскага спеву. Морлі ў кнізе “Introduction to Harmony” (с. 179) піша наступнае: “Матэт ва ўласным значэнні гэта спеў, укладзены для выканання ў Касцёле на аснове гімна, урачыстага спеву ці чагосьці падобнага; такая назва, наколькі мне вядома, была дадзена гэтаму жанру музыкі насуперак іншаму, які называецца “canto firmo” або па-нашаму “plain chant”; бо нішто не з’яўляецца больш супрацьлеглым гэтай сур’ёзнасці і сталасці, чым рух [motion], таму матэту і далі гэтую назву, звязаную з рухам, бо ён адрозніваецца такой жвавасцю”.


Аўтар:  Джон О’Браен (John O’Brien), A. M., прафесар святой Літургіі ў Каледжы Маўнт Сэйнт Мэры (Mount St. Mary’s College), Эмітсбург, Мэрылэнд, ЗША.
Выданне: A History of the Mass and Its Ceremonies in the Eastern and Western Church (15 ed., 1879).
Ілюстрацыя: Joseph Shaw (CC BY-NC-SA).

Пакінуць каментар

Scroll Up