19.04.2018 / Peter Kwasniewski

Пра літургічную памяць🕑 7 хвілін

Святары лепш за іншых ведаюць, што паспяховая цэлебрацыя Імшы ў надзвычайнай форме рымскага абраду патрабуе папярэдняга запамінання значнай колькасці малітваў, каб потым не стаяць у акружэнні міністрантаў са шпаргалкамі і не блытацца ў гірляндах картак або не ствараць доўгіх затрымак, шукаючы патрэбную старонку ў алтарным Імшале. У пераліку такіх малітваў (у залежнасці ад зместу алтарных картак) могуць знаходзіцца:

  • псальм 42;
  • “Confiteor”;
  • адпушчэнне грахоў і кароткі дыялог;
  • “Aufer a nobis” і “Oramus te”;
  • благаслаўленне кадзіла;
  • “Munda cor meum” і “Iube Domine”;
  • “Per evangelica dicta”;
  • “Supplices te rogamus”;
  • “Ecce Agnus Dei”;
  • формула для ўдзялення Камуніі;
  • “Benedicat vos”.

Такое патрабаванне запамінаць малітвы абсалютна не гарантуе, што ўсё пройдзе добра, але яно мае сваё глыбокае значэнне: гэта яшчэ адзін спосаб, якім старажытная літургія прымушае цэлебранта прыняць “розум Хрыстовы”, патрабуючы ад яго вывучыць на памяць пэўныя малітвы Касцёла, якія будуць фармаваць яго на ўзор таго настрою, які яны ў сабе заключаюць.

Калі малітвы проста запісаны ў Імшале, яны могуць заставацца для цэлебранта знешнімі, бо яны знаходзяцца ў знешняй кнізе. Тыя ж малітвы, якія ён запамятаў, ужо сталі ўнутранымі, засвоенымі, а таму зрабіліся для яго больш даступнымі крыніцамі пабожнасці. Ягоная памяць становіцца кнігай — жывой кнігай, па якой цэлебруецца Імша.

У адным са шматлікіх лістоў, якія Дж. Р. Р. Толкін пісаў свайму сыну Крыстаферу Толкіну, калі падчас Другой сусветнай вайны той быў пілотам Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл, мы чытаем:

Калі ты яшчэ так не зрабіў, то вазьмі сабе за звычку ўзносіць “хвалы”. Я часта прамаўляю іх (на лацінскай мове): “Gloria Patri”, “Gloria in excelsis”, “Laudate Dominum”; адзін з нядзельных псальмаў “Laudate Pueri Dominum” (ім я асабліва захапляюся), таксама “Magnificat”, а яшчэ Ларэтанскую літанію (з малітвай “Sub tuum praesidium”). Калі ты вывучыш на памяць гэтыя малітвы, табе заўсёды будзе хапаць словаў радасці. Таксама добра і пахвальна ведаць на памяць Канон Імшы, бо ты зможаш прамаўляць яго ў сваім сэрцы, калі цяжкія абставіны не дазволяць табе выслухаць Імшу. … Смутак менш трывожыць таго, хто ведае шмат песень альбо хто можа сваімі рукамі дакрануцца да арфы: яго багацце — гэта ягоны дар “радасці”, які Бог даў яму [1].

Кс. Уолтэр Цішэк SJ сваёй знакамітай кнізе “He Leadeth Me” распавядае, што ён рабіў, каб не звар’яцець падчас адзіночнага зняволення: “Пасля снядання я служыў Імшу па памяці, гэта значыць я прамаўляў усе малітвы, бо, вядома, у мяне не было магчымасці цэлебраваць святую Ахвяру насамрэч” [2]. У іншым месцы ён згадвае, як рыхтаваўся да будучых цяжкасцяў са сваімі братамі-місіянерамі ў працоўным лагеры на Урале: “Вечарамі, калі іншыя размаўлялі, чыталі ці гралі ў карты, мы чыталі адзін аднаму малітвы Імшы, пакуль не вывучылі іх на памяць” [3].

Культура, пра якую сведчаць Толкін і Цішэк, гэта культура сакральнага тэкста, устойлівасці, паўтарэння, памяці і невычэрпнага сэнсу; культура, якая жыве нават сярод найбольш варварскіх умоваў вайны і зняволення.

І вось аптымістычны пасляваенны свет 1960-х, дзе сакральнае і свецкае ідуць разам, дзе стабільнасць паблыталі з закамянеласцю, памяць спісалі з рахункаў як настальгію, маральнасць адпусцілі, а дадзенасць традыцыі (а насамрэч, цяжар славы) палічылі раздражняльным ярмом.

Рэфармаваны Імшал, са сваёй закладзенай зменлівасцю, вялікай колькасцю тэкстаў і дэфіцытам абавязковых малітваў у сталых частках Імшы, б’е ў самае сэрца гэтага спрадвечнага дысцыплінавання, умацавання і фарміравання памяці (а адпаведна, і сэрца і розуму чалавека) замацаванымі літургічнымі формуламі. Яго новая інструкцыя казаць “гэтымі альбо падобнымі словамі” супярэчыць рытуальнаму падпарадкаванню індывідуальнага эга супольнаму голасу Касцёла. Той факт, што пэўныя словы не былі зафіксаваны — не былі палічаны годнымі, каб іх фіксаваць, годнымі, каб памятаць іх вечна, — паказвае, што сапраўдны акцэнт кладзецца не на памяць, а на ўяву, на моц творчую, а не захоўваючую і сузіраючую.

Калі святар у пэўныя моманты літургіі ведае і кажа адны і тыя ж рэчы, ён яднаецца ў гэтым акце з усімі іншымі ўдзельнікамі культу, якія ведаюць (альбо могуць лёгка даведацца) тую самую малітву. Яны збіраюцца ў адно цэлае, калі нават святар моліцца ціха і не глядзіць на іх. Парадаксальна, але калі святар замест гэтага выкарыстоўвае сваю фантазію і прамаўляе нейкі новы набор словаў, то гэты змест ягонага розуму абавязкова будзе адрознівацца ад таго, што знаходзіцца ў вашай галаве. Таму, калі святар выкарыстоўвае “падобныя словы”, ён самім гэтым дзеяннем становіцца адрозным ад вас, становіцца насупраць вас у сваёй адрознасці, а не разам з вамі ў супольнай вучнёўскай паставе перад абліччам дадзенай літургіі. Памяць і зацверджаныя формы збіраюць нас разам і робяць з нас адно цела з агульным мінулым і агульнай будучыняй. Фантазія і свабодныя літургічныя формы часова нас збіраюць у цела sui generis [унікальнае цела], якое не яднаецца з мінуўшчынай, не яднаецца са спадчынай, якое не ідзе да будучыні і не мае пастаянства. Гэта нагадвае розніцу паміж тым, каб выразаць па камні ці дрэве і каб маляваць карціны на пяску.

Наша ідэнтычнасць паходзіць з нашай “калектыўнай памяці”, гэта значыць з пастаяннага аднаўлення памяці пра тое, хто мы і чым былі, а таксама з усіх культурных форм, якія ўцелаўляюць гэтую памяць. Гэтая памяць не з’яўляецца пераважна канцэптуальнай або інтэлектуальнай; яна прабывае ў канкрэтных, бачных, чутных, адчувальных выразах, якія абуджаюць у нас важныя пачуцці і дзеянні.

Аднойчы я чытаў кнігу пра тое, што кожная традыцыйная культура мае нейкі літаратурны канон, часта складзены з міфаў, якія перадаюцца ў форме эпасу ці паэзіі, з гісторый пра герояў і з прававых кодэксаў. Творчыя людзі гэтай культуры ўспрымаюць паўсюдную прысутнасць канону не як ярмо, якое абмяжоўвае іхнюю творчасць, а як абавязковую ўмову сваёй уласнай плённасці, як вечную крыніцу натхнення, як напрамак, які накіроўвае і ўзмацняе іхнія сілы. Яны настолькі засвоілі гэты канон, што ён становіцца не столькі знешнім прадметам, колькі іхнімі вачыма і рукамі, якімі яны бачаць і мацаюць гэты свет. Канон дае ім інструменты, якіх не можа даць прырода; агромністы слоўнік, які пераўзыходзіць здольнасці кожнага паасобнага чалавека [4].

Традыцыйная рымская літургія была менавіта такім літаратурным канонам для духавенства, для інтэлектуалаў і мастакоў, для пабожнага люду, які збіраўся на яе і фармаваўся ёю, стагоддзе за стагоддзем, ад бацькі да сына, ад маці да дачкі. Гэта была ўнутраная лінгвістычная форма заходняга Касцёла, якая дала яму саму ягоную ідэнтычнасць; яна была вачыма і рукамі, дзякуючы якім Касцёл бачыў і адчуваў стварэнне. Літургія была ядром калектыўнай памяці Касцёла, бо гэта была адзіная рэальнасць, якая датычылася кожнага і ва ўсе часы, якая яднала шматлікія часткі ў адно і накладала выразны характар на адно цэлае. Так адбываецца, калі існуе ўстойлівы святы тэкст з невычэрпным сэнсам, які працінае памяць чалавека. Так адбываецца дагэтуль там, дзе працягвае жыць традыцыйная лацінская літургія.

Мне прыгадваецца мой досвед, калі я ў маладосці вучыў на памяць адказы прыслугоўваючага падчас Імшы. Я надрукаваў сабе невялікую картку з адказамі падчас малітваў каля прыступак алтара і гэтак далей і трымаў яе падчас служэння ў рукаве. З часам я запомніў гэтыя малітвы, і ў картцы больш не было патрэбы. Гэта быў нібы новы крок у свабоду: малітвы Імшы цяпер цалкам ува мне. Аднойчы ноччу, маючы праблемы са сном, я паўтараў пра сябе малітвы каля прыступак алтара, прамаўляючы ўвесь псальм 42 і наступныя малітвы. Гэта прынесла маёй душы цудоўны спакой. Калі мне неспакойна або калі я адчуваю стрэс, я пачынаю павольна прамаўляць словы псальма 42, і тады яго суцяшальныя словы супакойваюць мяне.

Паслухмянае засваенне традыцыйных касцёльных малітваў вядзе да свабоды, спакою і радасці. Калі гэтай справе надаць адпаведную ўвагу, яна будзе адкрываць усё новыя сэнсы і ўзроўні паслухмянасці. Усяму Касцёлу яна дае натхняльны прыклад паяднання асобы і яе служэння, альбо лепш — пагружэння асобы ў сваё служэнне, і адвучвае нас ад сучаснай спакусы арыгінальнасці — якасці, прыналежнай адному толькі Богу, Якому хвала і пашана цяпер і на вякі. Амэн.

ЗАЎВАГІ

[1] “The Letters of J. R. R. Tolkien”, рэд. Humphrey Carpenter (Boston: Houghton Mifflin, 1981), 66; датавана 8 студзеня 1944 года. Апошні радок — гэта пераклад англасаксонскіх вершаў з кнігі Эксэтэра, які зрабіў сам Дж. Р. Р. Толкін.

[2] Fr. Walter J. Ciszek, S.J., Fr. Daniel Flaherty, S.J., “He Leadeth Me” (San Francisco: Ignatius Press, 1995), 54.

[3] “He Leadeth Me”, 124.

[4] Менавіта таму нам трэба мець шанаваны пераклад Пісання, які захоўвае сакральны стыль і культурна значныя фармулёўкі. Такі пераклад больш запамінальны, таму што ён паэтычны, уражваючы і глыбокі. Менавіта таму Новая амерыканская Біблія, напісаная на мове “нэбіш”, на мове “грукату таварных вагонаў”, як суха называе яе Энтані Эсолен, гэта пераклад, які сказаны на паразу і які ніколі не паслужыць натхненнем для высокай культуры. Акрамя таго, змена перакладу Пісання і літургічных тэкстаў, такіх як псальмы ці гімны, не дае сакральным формулам знайсці месца ў сэрцы. Лацінскі тэкст “Gloria” — цудоўнага гімна, які быў шматразова пакладзены на прыгожую музыку у кожным стылі: у грыгарыянскім спеве, у паліфоніі і манодыі, — не змяняўся з чацвёртага стагоддзя! Тым часам, яго народныя пераклады ніколі не будуць трымацца дастаткова доўга, таксама як і адпаведныя музычныя аздабленні. Калі мы цэнім боскую, вечную, істотную праўду, як мы кажам пра гэта ў Катэхізісе, то нам варта больш сур’ёзна паставіцца да таго супярэчлівага паслання, якое выражаюць нашы літургічныя звычкі.


Аўтар: Peter Kwasniewski
Крыніца: New Liturgical Movement
Ілюстрацыя: Joseph Shaw (CC BY-NC-SA)

Тэкст перакладзены з англійскага арыгінала і перадрукаваны з дазволу аўтара.

Пакінуць каментар

Scroll Up