10.04.2018 / John O'Brien

№65. Цэлебрацыя Імшы: секвенцыі🕑 9 хвілін

На некаторыя нагоды адразу пасля градуала дадаюцца пэўныя рытмічныя творы, якія называюцца прозамі, хваламі або секвенцыямі. Прозамі яны называюцца таму, што яны, хоць і напісаны ў форме вершаў, не маюць тых якасцяў, на якія зважаюць, калі глядзяць на звычайную паэзію, бо яны ўкладаюцца больш з увагай на рытм, чым на памер, што вельмі добра характарызуе паэзію ранніх стагоддзяў хрысціянскага Касцёла. Назва “хвалы” належыць ім таму, што яны з большага выкарыстоўваюцца пры ўрачыстых і радасных нагодах. Секвенцыямі ж яны называюцца таму, што ідуць пасля “Аллелюя” (Bona, с. 326). Раней існаваў звычай на даволі доўгі час працягваць спеў пасля апошняй ноты “Аллелюя”, не выкарыстоўваючы пры гэтым аніякіх словаў, а толькі адны ноты. Такі від спеву называлі “пнеўма”, альбо дыханнем. Менавіта ён стаў пачаткам таго, што мы сёння называем секвенцыямі.

Як можна бачыць са старажытных Імшалаў, на працягу значнага перыяду часу сваю секвенцыю мела кожная нядзеля года, акрамя нядзеляў пакаянных перыядаў. Гэтую традыцыю дагэтуль захоўвае ліёнскі абрад. Але паколькі з-за шматлікасці гэтых секвенцый у літургію ўвайшлі злоўжыванні і паколькі многія з іх былі напісаны неахайна, Касцёл палічыў патрэбным правесці грунтоўную праверку кожнай з іх і пакінуць толькі тыя, што вылучаліся сваёй выдатнай якасцю. Галоўны крок у гэтым накірунку прадпрыняў перадусім Кёльнскі сабор, які адбываўся ў 1536 годзе, затым меры Кёльнскага сабору падтрымаў Рэймскі сабор у 1564 годзе. У выніку з усёй колькасці секвенцый, якую Касцёл назапасіў да гэтых дат, толькі пяць аказаліся годнымі знаходзіцца ў Імшы, а менавіта: 1) велікодная секвенцыя “Victimae paschali”; 2) секвенцыя на Спасланне Духа Святога “Veni, Sancte Spiritus”; 3) секвенцыя на Божае Цела “Lauda Sion”; 4) секвенцыя на свята сямі жалобаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі “Stabat Mater”; 5) і секвенцыя на Імшы за памерлых “Dies Irae”. Таксама меншым братам было дазволена захаваць секвенцыю на свята Найсвяцейшага Імя Езуса, першыя радкі якой гучаць так: “Lauda, Sion, Salvatoris / Iesu Nomen et Amoris” (Gavantus, c. 355).

Аўтары секвенцый. — Адносна аўтарства секвенцый існуе шмат розных меркаванняў. Паколькі мы не можам паставіць кропку ў гэтым пытанні, мы проста назавем тых, каму гэтыя секвенцыі час ад часу прыпісваюць.

Першую секвенцыю, “Victimae paschali”, на наш погляд, найчасцей прыпісваюць манаху, які меў імя Ноткер, жыў у знакамітым Санкт-Галенскім кляштары ў Швейцарыі ў ІХ стагоддзі і праславіўся як таленавіты аўтар сакральнай паэзіі. Некаторыя сцвярджаюць, што менавіта ён упершыню ўвёў гэты жанр у склад Імшы. Калі верыць Дзюрану, да гэтага яго заахвоціў Папа Мікалай Вялікі (858–867). Іншыя прыпісваюць увядзенне гэтага жанра Алкуіну, настаўніку Карла Вялікага. Часам секвенцыю “Victimae paschali” прыпісваюць таксама французскаму каралю Роберту ІІ.

Прыгожы гімн “Veni, Sancte Spiritus” зазвычай прыпісваюць благаслаўлёнаму Генрыху, якога часта называюць калекам, бо ён з дзяцінства быў інвалідам або паралізаваным. Паколькі гісторыя гэтага выбітнага чалавека вельмі цікавая, мы спадзяемся, што чытач не палічыць недарэчным, калі мы прывядзем тут яе кароткі пераказ, бо яна вельмі праясняе нашую тэму. Герман, сын графа Верынгена ў Лівоніі, ва ўзросце 14 гадоў быў пасланы ў Санкт-Галенскі кляштар на адукацыю. Ён быў не толькі скалечаны целам, але і рабіў слабыя поспехі на занятках, бо павольна думаў. Ягоны настаўнік Хільперык бачыў, як той горка перажывае свае няўдачы, зжаліўся з яго і параіў яму ў адданай малітве прасіць дапамогі Беззаганнай Багародзіцы Дзевы. Герман паслухаўся гэтай парады, і праз два гады ў сне ён убачыў святую Дзеву, якая звярнулася да яго з такімі словамі: “Мілае дзіця, я выслухала твае малітвы, і па тваёй просьбе я прыйду табе на дапамогу. Таму цяпер выберы тую рэч, якая больш табе даспадобы, і ты напэўна яе атрымаеш: альбо выздараўленне цела, альбо цудоўныя веды ўсіх навук, якіх ты пажадаеш”. Герман, не сумняваючыся, аддаў перавагу дарам розуму, а не цела, і з таго часу ягоныя поспехі ў людскіх і боскіх навуках былі настолькі вялікія, што ён лічыўся найбольш адукаваным сярод усіх яго сучаснікаў. Ён цалкам пераўзыходзіў іх у філасофіі, рыторыцы, астраноміі, паэзіі, музыцы і тэалогіі; ён напісаў кнігі па геаметрыі, музыцы і астраноміі, пра зацьменні Месяца і Сонца, пра астралябію, квадрант, вымярэнне часу і квадратуру кола; пракаментаваў Арыстоцеля і Цыцэрона; пераклаў некаторыя грэцкія і арабскія працы на лацінскую мову; склаў хроніку ад стварэння свету да 1052 года, напісаў трактат па фізіягноміцы і некалькі гімнаў, сярод якіх “Salve Regina”, “Alma Redemptoris” і “Veni, Sancte Spiritus”. Ён памёр у 1054 годзе ва ўзросце 41 года (Dublin Review, том ХХХ, чэрвень 1851; Gavantus, ІІ, с. 166). Гімн “Veni, Sancte Spiritus” таксама прыпісваюць Папу Інакенцію ІІІ, св. Банавентуры і французскаму каралю Роберту ІІ.

Секвенцыю “Lauda Sion” усе адзінадушна прыпісваюць св. Тамашу Аквінскаму, Анельскаму доктару, які па просьбе Папы Урбана IV напісаў яе для ўрачыстасці Божага Цела, пра якую мы ўжо шмат сказалі.

Наконт цудоўнай секвенцыі “Stabat Mater” вядуцца дыскусіі. Адны прыпісваюць яе Папу Інакенцію ІІІ, іншыя — францысканцу Якапонэ (памёр у 1306 годзе), а яшчэ іншыя — св. Банавентуры. Большасць, аднак, схіляецца да першага варыянту.

Аўтарства гімна “Dies irae”, здаецца, найбольш складана ўстанавіць. Самым верагодным прэтэндэнтам з’яўляецца Лаціна Арсіні, якога таксама называлі па прозвішчы Франджыпані. Ягоны дзядзька па лініі маці Папа Мікалай ІІІ (Гаэтана Арсіні) узняў яго да кардынальскай годнасці ў 1278 годзе. Найбольш шырока ён быў вядомы як кардынал Малабранка. Таксама ён належыў да ордэна св. Дамініка (гл. Dublin Review, том ХХ, 1846; Gavantus, Thesaur. Sacr. Rit., с. 490).

Паколькі гэты гімн лічыцца адным з найпрыгажэйшых сярод усіх напісаных, зразумела, што колькасць прэтэндэнтаў на яго аўтарства будзе вельмі вялікай. Некаторыя нават прыпісваюць яго Папу Грыгорыю Вялікаму, які жыў яшчэ перад 604 годам. У сувязі з ім таксама згадваецца св. Бернард і некаторыя іншыя. Аднак наўрад ці трэба згадваць усіх; дастаткова будзе сказаць толькі пра другога найбольш верагоднага кандыдата, Тамаша Чэланскага з ордэна братоў меншых. Не існуе добрых прычын прыпісваць яго айцу Гумберту, пятаму генералу дамініканцаў, і ўвогуле ніякіх прычын называць яго аўтарам Аўгустына з Б’елі.

Шырока распаўсюджана меркаванне, што цяперашняя форма “Dies Irae” — гэта ўсяго толькі палепшаная форма нейкай секвенцыі, якая знаходзілася ва ўжытку задоўга да таго часу, у якім жылі ўсе згаданыя намі аўтары. Барталамеа Гаванта на старонцы 490 сваёй кнігі “Thesaurus sacrorum rituum” падае некалькі радкоў гэтай старажытнай секвенцыі, якія мы лічым патрэбным прадставіць чытачу:

“Cum recordor moriturus,
Quid post mortem sim futurus,
Terror terret me venturus,
Quem expecto non securus:
Terret dies me terroris.

Dies irae, ac furoris,
Dies luctus, ac moeroris,
Dies ultrix peccatoris,
Dies irae, dies illae…”

Вялікі тэолаг-езуіт Хуан Мальданада выступаў супраць выкарыстання гэтай секвенцыі ў Імшах за памерлых з той прычыны, што твор такога тыпу не надаваўся да выканання падчас смутных нагодаў. Іншыя таксама выказвалі падобныя скаргі. Паўтарыць жа пахвалу, якую гэтаму цудоўнаму гімну выказвалі крытыкі ўсялякага гатунку, было б сапраўды цяжкой задачай. Найвялікшай пахвалой з’яўляецца тое, што ў Еўропе наўрад ці ёсць хоць адна мова, на якую не быў бы перакладзены гэты гімн; ён існуе нават у грэцкім і габрэйскім перакладзе. Першы з гэтых перакладаў зрабіў англійскі місіянер у Сірыі па прозвішчы Хілднер, а другі — знакаміты арыенталіст Спліт. Гэтым гімнам захапляўся сам Моцарт, а таксама сэр Вальтэр Скот, Джэрэмі Тэйлар і многія іншыя. Шаф пісаў яму пахвалу такімі словамі: “Гэты цудоўны гімн з’яўляецца прызнаным шэдэўрам лацінскай паэзіі і найпрыгажэйшым з усіх ненатхнёных гімнаў. Сакрэт яго пранікаючай моцы заключаецца ў страшнай узвышанасці мелодыі, у глыбокай шчырасці і пафасе паэта, у велічным рытме і трайной рыфме, у вакальным сугуччы з яго выбітнымі рысамі — усё разам гэта дае такі эфект, як быццам мы чуем апошні развал сусвету, трывожнае адкрыццё магілаў, трубу арханёла, якая склікае жывых і памерлых, а таксама бачым Караля страшнай велічы, Які сядзіць на троне справядлівасці і міласэрнасці і гатовы вынесці прысуд вечнага жыцця альбо прысуд вечнага няшчасця” (March, Latin Hymns, том І, с. 292). Музыка да гэтага гімна зрабіла немалы ўнёсак у славу Моцарта; кажуць таксама — і не без прычыны — што яна нямала паўплывала і на яго хуткую смерць, бо калі ён пісаў свой праслаўлены “Рэквіем”, ён так захапіўся гэтымі эмоцыямі, якія выклікалі пабожны страх, што ўсё ягонае цела скаваў невялікі параліч, так што ён казаў: “Напэўна, я пішу гэты рэквіем для сябе. Гэта будзе маё пахавальнае набажэнства”. Ён не змог скончыць яго пры жыцці. Заканчваў яго Франц Зюсмаер, чалавек з вялікімі музычнымі здольнасцямі і блізкі сябра сям’і Моцарта (Dublin Review, том І, май 1836).

У трэцім радку першай страфы гэтага гімна згадваецца прарочыца (сібіла). Гэта выклікала неспакойную цікаўнасць многіх, а для французскіх вушэй увядзенне гэтай згадкі ў сакральную гімналогію Касцёла было настолькі дзіўным, што парыжскія рытуалы замянялі гэты радок на іншы: “Crucis expandens vexilla”. Аднак гэтая праблема лёгка вырашаецца, калі мець на ўвазе, што многія з ранніх Айцоў лічылі, што Усемагутны Бог выкарыстоўвае гэтых прарочыц, каб аб’яўляць свае праўды тым жа чынам, як у выпадку Валаама і многіх іншых. Пра гэта ў сваім “Горадзе Божым” шмат напісаў св. Аўгустын, а скласці ўласнае ўражанне пра тое, наколькі шанаваліся гэтыя сібілы, можна хоць бы з таго факту, што вялікі Мікеланджэла змясціў іх на адной са сваіх карцін. У Сікстынскай капліцы ў Рыме дагэтуль можна бачыць гэту знакамітую выяву эрытрэйскай сібілы і дэльфійскай сібілы. Па меркаванні найбольш адукаваных крытыкаў, менавіта першая з іх, эрытрэйская сібіла, прамовіла прароцтва пра прыйсце нашага Боскага Пана і Яго паўторнае прыйсце ў апошні дзень, на суд над жывымі і памерлымі. Кажуць, што гэтае прароцтва было дадзена ў форме акраверша, радкі якога пачыналіся з літар аднаго з найстаражытнейшых азначэнняў нашага Боскага Пана на грэцкай мове ίχθύϛ — рыба, што з’яўляецца намёкам на нашае духоўнае адраджэнне дзякуючы збавенным водам святога хросту, устаноўленага нашым Збаўцам. Паасобку гэтыя літары складаюць імя нашага Пана і Яго тытул: I —  Ἰησοὺς, Езус, Х — Χριστὸς, Хрыстус, Θ — Θεoς, Бог, Υ — ῾Υιὸς, Сын, Σ — Σωτήρ, Збаўца. Цалкам: “Езус Хрыстус, Божы Сын, Збаўца”. Тая частка прароцтва, якая датычылася канкрэтна суднага дня, была запісана на літарах слова Σωτήρ — Збаўца.

“Stabat Mater” таксама заслугоўвае не проста хуткай згадкі, бо, згодна з ацэнкамі дастойных крытыкаў, гэта адзін з найбольш кранальных гімнаў. Хогарт называў яго “боскай эманацыяй змучанага і ачышчанага духа”, а ўвогуле пахвалу ў адрас гэтага гімна з боку іншых геніяльных людзей не перадаць словамі. Што датычыцца музыкі, то тут варта аддаць належнае Пергалезі і Расіні, якія на вякі праславіліся сваімі інтэрпрэтацыямі гэтай секвенцыі.

Заслуга ж секвенцыі “Lauda Sion” заключаецца ў тым, што гэта адно з найпрыгажэйшых тэалагічных тлумачэнняў вучэння пра Рэальную Прысутнасць. Яна прадугледжвае любое пярэчанне, якое можна было б выставіць супраць Найсвяцейшага Сакрамэнту.

Секвенцыі ва Усходнім Касцёле. — Нібы для кампенсацыі поўнай адсутнасці ў сваіх набажэнствах музычных інструментаў Усходні Касцёл значна больш карыстаецца сакральнымі гімнамі, чым мы. Ніводная Імша там не цэлебруецца без выкарыстання прынамсі некалькіх трапароў, амаль кожны з якіх заканчваецца даксалогіяй у гонар Багародзіцы, пабожнасць да якой на Усходзе вельмі развіта.


Аўтар:  Джон О’Браен (John O’Brien), A. M., прафесар святой Літургіі ў Каледжы Маўнт Сэйнт Мэры (Mount St. Mary’s College), Эмітсбург, Мэрылэнд, ЗША.
Выданне: A History of the Mass and Its Ceremonies in the Eastern and Western Church (15 ed., 1879).
Ілюстрацыя: Ганс Мемлінг, “Апошні суд”, 1466-1473 (PD).

Пакінуць каментар

Scroll Up