Пасля апошняй калекты адразу чытаецца Пасланне. Чытаючы яго гучным голасам, святар ужо не трымае рукі разведзенымі, а кладзе іх на падстаўку для Імшала. Такая змена паставы мае сваё містычнае значэнне. Гэты жэст, які сімвалізуе працу, нагадвае святару пра абавязак не толькі чытаць закон, але і выконваць яго прадпісанні (Romsee, IV, 101).

Перад чытаннем самога тэкста называецца канкрэтнае месца Пісання, адкуль узята Пасланне, а таксама імя апостала, які яго напісаў; разам гэта стварае загаловак Паслання, напрыклад, “чытанне Паслання святога апостала Паўла да Карынцянаў”, “да Габрэяў”, “да Рымлянаў” і г. д. Калі фрагмент бярэцца з кнігі Прыпавесцяў, з Песні песняў ці з кнігі Мудрасці, то загаловак заўсёды кажа “чытанне з кнігі Мудрасці” без далейшых удакладненняў, бо старажытныя Айцы заўсёды называлі гэтыя кнігі “кнігамі Мудрасці” (De Herdt, Sacr. Liturg., ІІ, № 63).

Старажытныя габрэі — гэтую практыку захоўваюць таксама і сённяшнія габрэі — заўсёды пачыналі чытанне Закону з верша 44 чацвёртага раздзела кнігі Другазаконня: “Такі вось закон прапанаваў Майсей перад сынамі Ізраэля” (Burder, Relig. Cerm. and Customs, c. 39). У раннім Касцёле, пакуль Пасланні яшчэ не хадзілі ў пісьмовым выглядзе, заўсёды чыталіся ўрыўкі са Старога Запавету, пра што захаваліся шматлікія сведчанні. Пра гэта часта кажуць Дзеі апосталаў. Але калі Пасланні былі запісаны, звычай чытаць Стары Запавет паступова знік і прывёў да той сітуацыі, якая распаўсюджана сёння. Св. Павел сурова загадваў, каб ягоныя пасланні чыталіся ў тых касцёлах, якімі ён кіраваў. У сваім Пасланні да Каласянаў, раздзел 4, ён піша так: “Калі ў вас будзе прачытаны гэты ліст, то зрабіце так, каб яго прачыталі і ў Лаадыцэйскім Касцёле”. А ў канцы першага Паслання да Тэсаланікійцаў ён выказваецца наступным чынам: “Прашу вас у Пану, каб гэтае пасланне было прачытана ўсім братам”. Св. Юстын, мучанік, кажа, што гэтая практыка была звычайнай у тыя часы (Apol., 2); таксама пра яе згадвае Тэртуліян (Apol., 39).

У ранейшыя часы ў многіх касцёлах быў звычай найперш чытаць урывак са Старога Запавету, а потым Пасланне з Новага, каб паказаць, што абодва годныя вялікай пашаны і што, хоць новы закон значна больш дасканалы за стары, аднак маральнае вучэнне старога закону таксама не страціла сваёй актуальнасці. Гэтая традыцыя дагэтуль захоўваецца ў амбразіянскім і масарабскім абрадах, а картузіянцы і дамініканцы трымаюцца яе ў дзень Божага Нараджэння і ў яго вігілію. Сляды гэтай практыкі можна бачыць і ў нашым Імшале, у Імшах, прызначаных на дні квартальных пастоў, з той, аднак, розніцай, што замест аднаго чытання гучыць некалькі, каб паказаць святару, што неабходна ўвесь час навяртацца пад уздзеяннем словаў закону і прарокаў, а таксама словаў Новага Запавету. Бо ў старажытныя часы менавіта падчас дзён квартальных пастоў удзялялася святарскае пасвячэнне, і нават згодна з цяперашняй практыкай, гэтыя дні ў большасці месцаў Еўропы вылучаны для гэтай мэты (Gavantus, Thesaur. Sacr. Rit., с. 338). Лаадыкейскі сабор, які праводзіўся ў IV ст., і Трэці Карфагенскі сабор забаранілі чытаць на Імшы тэксты, узятыя не са Святога Пісання. Аднак здаецца, што ў некаторых выпадках рабіліся выключэнні, бо мы бачым, што часта чыталіся таксама лісты Вярхоўных Пантыфікаў, дзеі мучанікаў і лісты дыяцэзіяльных біскупаў (Martene, De Antiquis Eccl. Ritibus).

У старажытных габрэяў Пяцікніжжа, альбо Сефер-Тора [1], як яны называюць яго, ахіналася такой вялікай пашанай, што яны чыталі яго кожную суботу ў такім тэмпе, каб за год прачытаць цалкам. З гэтай мэтай яны падзялілі ўсе пяць кніг на 53 ці 54 фрагменты (парашат), што адпавядае гадавой колькасці набажэнстваў, і чытаюць па адным кожны тыдзень. Гэты звычай у габрэяў захоўваецца і да сёння (Bannister, Temples of the Hebrews, с. 351).

Наколькі нам вядома, агульнае меркаванне сыходзіцца на тым, што ўклад і паслядоўнасць Пасланняў, якія чытаюцца сёння на Імшы, паходзяць ад св. Гераніма, які падабраў урыўкі па просьбе Папы Дамаса (Bona, Rer. Liturg., с. 324). Спачатку чытанні знаходзіліся ў асобнай кнізе, аднак пасля з’яўлення поўных Імшалаў яна страціла сваю ролю.

На ўрачыстай спяванай Імшы Пасланне спявае субдыякан: гучным голасам, з адной толькі мадуляцыяй пры завяршэнні. Яно спяваецца тварам да алтара, а не да сабраных вернікаў, як у выпадку спеву Евангелля, таму што апошняе з’яўляецца словамі нашага Пана і заслугоўвае большай пашаны, а акрамя таго яно прызначана пераважна для настаўлення людзей. Звычай сядзець падчас чытання Паслання вельмі старажытны і паходзіць з сінагогі і ад першых хрысціянаў (Romsee, IV, с. 103). Дзюран сцвярджае, што Пасланне чытаецца перад Евангеллем, таму што яно сімвалізуе місію св. Яна Хрысціцеля, які быў папярэднікам нашага Пана (Rationale, с. 183).

Deo gratias. — Пасля завяршэння Паслання ў якасці падзякі Богу за духоўную ежу Яго святых словаў прыслугоўваючы адказвае: “Deo gratias” — “Дзякуй Богу”. У масарабскім абрадзе гэты адказ прамаўляецца адразу пасля абвяшчэння загалоўка Паслання.

У старажытныя часы выраз “Deo gratias” быў папулярны сярод вернікаў. Фактычна, гэта была адна з галоўных форм прывітання пры сустрэчы. Пра гэта нам кажа св. Аўгустын, які таксама дадае, што бязбожныя данатысты здзекаваліся з гэтых словаў. Калі праконсул Галерый Максімус прачытаў пастанову: “Тазій Кіпрыян памрэ ад мяча”, гэты святы біскуп прыняў прысуд воклічам “Deo gratias!”

Пасланне ва Усходнім Касцёле. — Практыка чытання Паслання на Імшы таксама захоўваецца ва Усходнім Касцёле, што можна бачыць з іх адпаведных літургій. Копты ў гэтым месцы чытаюць пяць розных фрагментаў Святога Пісання, кожны з якіх яны, паводле ўсходняга звычаю, называюць Апосталам. Гэтыя пяць фрагментаў бяруцца адпаведна з Пасланняў св. Паўла, з каталіцкіх Пасланняў, з Дзеяў апосталаў, з Псалтыра і Евангелляў (Renaudot, Liturg. Orient., І, 186). Іхнія каноны ў гэтай сферы настолькі суровыя, што калі б святар наўмысна прапусціў адно з чытанняў, то ён быў бы экскамунікаваны. Паколькі ж старажытную копцкую мову, на якой праводзяцца набажэнствы, людзі абсалютна не ведаюць, Пасланні чытаюцца паўторна, на арабскай мове — штодзённай мове тых мясцінаў. На ўсім Усходзе чытанне Апостала — так яны называюць Пасланне — слухаюць з вялікай пашанай.

Амбона. — Калі ў старажытныя часы служылася ўрачыстая спяваная Імша — а так было амаль заўсёды ў раннім Касцёле — Пасланне было прынята спяваць, але не з прэзбітэрыя, як цяпер, а з узвышанай кафедры, вядомай як “амбона” (грэцк. ἀναβαίνω, anabaino — узыходжу), якую зазвычай ставілі ў наве касцёла. У некаторых месцах было ажно тры такія прылады: адна для чытання Паслання, іншая для чытання Евангелля і трэцяя для чытання Прарокаў. Прыклад гэтага і цяпер можна бачыць у касцёле св. Клімэнта ў Рыме. Хоць некаторыя касцёлы мелі дзве амбоны: адну для спеву Паслання, а іншую для спеву Евангелля — агульным правілам было выкарыстоўваць адну амбону для абедзвюх мэтаў. Напрыклад, адна амбона выкарыстоўвалася ў касцёле Святой Сафіі ў Канстантынопалі, які многімі лічыцца самай дасканалай святыняй, сярод усіх, што тады існавалі.

Матэрыял, а таксама аздабленне амбоны, вядома, змяняецца ў залежнасці ад заможнасці касцёла. Адны амбоны былі простыя і зробленыя цалкам з дрэва, іншыя вырабляліся з найкаштоўнейшых матэрыялаў. Амбона ў касцёле Святой Сафіі была зроблена з чыстага алебастру і ўзбагачана калонамі з золата і срэбра, усыпанага каштоўнымі камянямі (Neale, Holy Eastern Church, І, 203). Знакамітая амбона ў катэдры Дарэма (Англія) была зроблена з цэльнай латуні і так прыгожа аздоблена, што людзі прыязджалі здалёк, каб паглядзець на яе. Выданне “Ancient Monuments of Durham” піша, што на ёй быў пазалочаны пелікан, які карміў птушанятаў крывёю са сваіх грудзей. Згодна з гэтым даведнікам, гэта была “найцудоўнешая гравюра па латуні ва ўсёй краіне” (Church of Our Fathers, vol. ІІІ, 191). (Пад выявай пелікана тут маецца на ўвазе візія, якую мела св. Гертруда і ў якой наш Боскі Пан з’явіўся перад ёю ў выглядзе гэтай птушкі, а з яго Найсвяцейшага Сэрца цякла Найдаражэйшая Кроў для спажытку чалавецтва. Кажуць, што пелікан прабівае сабе грудзі дзюбай, каб накарміць сваіх птушанятаў, калі іншых спосабаў ужо няма.) Многія са старажытных амбонаў мелі цікавыя гравіроўкі і скульптуры. На некаторых можна было ўбачыць св. арханёла Міхаіла з апошняй трубою, на іншых быў вялізны груган з вачыма, узнятымі ўгару, што сімвалізавала веліч Божага слова. Такая гравіроўка зазвычай змяшчалася на амбоне для Евангелля.

Але амбона выкарыстоўвалася не толькі для Паслання і Евангелля. Часам з яе прамаўлялі казанні, а ў касцёлах Егіпта адтуль пачалі рабіць абвесткі наконт даты Пасхі і іншых рухомых святаў. Таксама з амбоны чыталі дыптыхі, а ў Канстантынопалі там зазвычай каранавалі імператараў (Neale, Holy Eastern Church, І, 205).

Хоць гэтыя старажытныя прылады даўно перасталі выкарыстоўвацца, іх яшчэ можна бачыць у некаторых касцёлах Еўропы, асабліва ў Рыме. Таксама і ў Ліёне ёсць такія амбоны; там нават дагэтуль захоўваецца звычай спяваць з гэтых амбонаў Пасланне і Евангелле.

[1] У гэтым месцы мы лічым важным паведаміць чытачу, што габрэі падзяляюць усю [габрэйскую] Біблію на тры часткі: на Сефер-Тору, або Кнігу Закону, гэта значыць Пяцікніжжа, на Нэбіім, альбо Кнігу Прарокаў, і Кэтубім, альбо Святыя Пісанні. Гэтую апошнюю частку старажытныя Айцы называлі агіяграфіяй. Чытанне Сефер-Торы пачыналася у месяц Нісан, у першы месяц габрэйскага літургічнага календара, і працягвалася да канца Адара — апошняга месяца. Гэтыя чытанні суправаджаюць прыгожыя цырымоніі.


Аўтар:  Джон О’Браен (John O’Brien), A. M., прафесар святой Літургіі ў Каледжы Маўнт Сэйнт Мэры (Mount St. Mary’s College), Эмітсбург, Мэрылэнд, ЗША.
Выданне: A History of the Mass and Its Ceremonies in the Eastern and Western Church (15 ed., 1879).
Ілюстрацыя: Joseph Shaw (CC BY-NC-SA).

Калі вы знайшлі арфаграфічную памылку, калі ласка, вылучыце яе і націсніце Ctrl+Enter.

Пакінуць каментар