Найбольш выбітныя прыклады разрыву і непаслядоўнасці паміж традыцыйнай лацінскай Імшой і Імшой Паўла VI трэба шукаць у фрагментах Святога Пісання, якія чытаюцца ў нядзелі. Штогадовы цыкл чытанняў старога Імшала, які ўвасабляе больш чым тысячагадовую літургічную практыку, год за годам ставіць перад хрысціянскім людам галоўныя праўды духоўнага жыцця і асновы маральнасці, да якіх мы ўвесь час мусім вяртацца. Трохгадовы цыкл чытанняў новай Імшы, які ў перспектыве ўсіх гістарычных літургічных абрадаў з’яўляецца беспрэцэдэнтным новаўвядзеннем, дадае ў літургію вялікую колькасць і разнастайнасць тэкстаў, але ў выніку гэтага ўздзеянне і істота пасылу паслабляецца.

Гэта быццам калі палатно, на якім выканана карціна, настолькі вялікае, а прадметаў на ім так шмат, што чалавек, які глядзіць на карціну, не можа зразумець, пра што яна. Недастаткова “карысных паўтораў”, якія дазваляюць словам пранікнуць у глыбіню сэрца і застацца там. Замест гэтага яны ўваходзяць у адно вуха і выходзяць з іншага. Як кажа адзін мой сябра, адукацыя часткова заключаецца ў тым, каб дзяўбаць руціну да той пары, пакуль не застанецца трывалы след. Моцны кантраст паміж дзвюма формамі рымскага абраду могуць ацаніць толькі тыя, хто рэгулярна ўдзельнічае ў адной і другой на працягу доўгага часу.

Выдатны прыклад таго, як змяняецца пасыл літургіі, мы ўбачым, калі прагледзім Пасланні, якія чытаюцца ў тры першыя нядзелі Вялікага посту. (Я ўжываю тэрмін “Пасланне” для апісання як першага чытання ў Імшы usus antiquior, так і другога чытання ў Імшы usus recentior, бо апошнія амаль заўсёды бяруцца з Пасланняў св. Паўла.)

У традыцыйным рымскім абрадзе ўсе тры Пасланні падкрэсліваюць маральныя патрабаванні Евангелля ў адпаведнасці з загадам Пана: “Пакайцеся”. У прыватнасці, усе тры Пасланні згадваюць суровае патрабаванне захавання чысціні. У гэтай паслядоўнасці чытанняў яно выказваецца ўсё гучней: спачатку ў адным выразе, потым у пары сказаў, і, нарэшце, наступае кульмінацыя ў выглядзе амаль поўнага чытання.

Пасланне І нядзелі Вялікага посту (Рымскі Імшал 1962, 2 Кар 6:1–10)

Браты: Мы заклікаем, каб вы не прымалі ласкі Божай дарэмна. Бо Ён кажа: “У час спрыяльны Я пачуў цябе і ў дзень збаўлення дапамог табе”. Вось цяпер час спрыяльны, вось цяпер дзень збаўлення. Мы нікому ні ў чым не даём спатыкацца, каб не знайшлося заганы ў нашым служэнні, але ва ўсім выяўляем сябе як слугаў Божых: у вялікай цярплівасці, у турботах, у патрэбе, ва ўціску, пад ударамі, у вязніцах, у хваляваннях, у працы, у чуванні, у посце, у чыстасці, у пазнанні, у велікадушнасці, у ласкавасці, у Духу Святым, у любові некрывадушнай, у слове праўды, у моцы Божай, са зброяй справядлівасці ў правай і ў левай руцэ, праз славу і бясслаўе, праз ганьбу і прызнанне. Мы нібы ашуканцы, але праўдзівыя; нібы невядомыя, але нас пазнаюць; нібы паміраючыя, але вось мы жывём; нібы пакараныя, але не забітыя; нібы засмучаныя, але заўсёды радуемся; нібы ўбогія, але многіх узбагачаем; нібы нічога не маем, але ўсім валодаем.

Пасланне ІІ нядзелі Вялікага посту (Рымскі Імшал 1962, 1 Тэс 4:1–7)

Браты: Просім вас і заклікаем у Пану Езусе, каб вы, прыняўшы ад нас тое, як трэба вам сябе паводзіць і дагаджаць Богу, як вы і паводзіце сябе, каб больш у гэтым узрасталі. Вы ведаеце, якія мы далі вам наказы ад Пана Езуса. Бо воля Божая — гэта асвячэнне вашае, каб вы асцерагаліся распусты, каб кожны з вас умеў утрымліваць сваё цела ў святасці і пашане, а не ў пажадлівым захапленні, як язычнікі, што не ведаюць Бога. Няхай ніхто не крыўдзіць і не выкарыстоўвае брата свайго ў гэтай справе, бо Пан — мсціўца за ўсё гэта, як мы сказалі вам раней і засведчылі. Бог паклікаў нас не да нячыстасці, але да святасці.

Пасланне ІІІ нядзелі Вялікага посту (Рымскі Імшал 1962, Эф 5:1–9)

Браты: Наследуйце Бога як дзеці ўмілаваныя і паступайце ў любові, як і Хрыстус палюбіў нас, і аддаў сябе за нас як дар і ахвяру Богу на прыемны пах. А распуста, і ўсялякая нячыстасць, і сквапнасць няхай нават не згадваюцца сярод вас, як гэта належыць святым. Таксама і непрыстойнасць, і пустаслоўе, і вульгарнасць нягожыя для вас. Наадварот, няхай лепш будзе падзяка. Вы павінны ведаць, што ніякі распуснік, або нячысты, ці сквапны, гэта значыць ідалапаклоннік, не мае спадчыны ў Валадарстве Хрыста і Бога. Няхай ніхто не зводзіць вас марнымі словамі, бо праз гэта прыходзіць гнеў Божы на непаслухмяных сыноў. Не будзьце ж іх супольнікамі. Калісьці вы былі цемрай, а цяпер вы святло ў Пану. Паступайце, як дзеці святла. Бо плод святла ёсць ва ўсялякай дабрыні, справядлівасці і праўдзе.

Кантраст з новым лекцыянарыем нельга было б зрабіць яшчэ больш моцным. Замест прыведзеных трох чытанняў былі выбраны дзевяць (бо існуе тры гадавыя цыклы: A, B і C), і ніводнае з іх не згадвае ані пра цноту чысціні, ані пра абавязак пазбягаць чужалоства. Ці выпадкова? Клайв Стэйплз Льюіс калісьці пісаў: “Чысціня — гэта найбольш непапулярная з хрысціянскіх цнотаў”. Літургічныя рэфарматары супольна з сучасным секулярызмам прыйшлі да высновы, што каталіцтва занадта “пераймаецца” і “фіксуецца” на сэксуальнай маральнасці і што прыйшоў час адчыніць фортку і пусціць крыху свежага паветра. Яны зрабілі гэта, выбраўшы на тры нядзелі Вялікага посту дзевяць адносна спакойных і бяспечных чытанняў, ніводнае з якіх не ставіць такіх жа суровых патрабаванняў аскетычнага самавырачэння, якія ставіў і ставіць традыцыйны лекцыянарый, які заўсёды чытаўся ў Рымскім Касцёле да 1960-х гадоў.

Тры Пасланні ў год А кажуць нам пра тое, што праз Адама грэх увайшоў у свет (Рым 5), пра нашае пакліканне да святасці (2 Цім 1), пра тое, што Хрыстус памёр за нас (Рым 5); у год Б: пра паводку як правобраз хросту (1 П 3), пра тое, што Бог “за нас” (Рым 8), пра Хрыста як прычыну ўпадку і глупства (1 Кар 1); у год С: пра збаўленне праз Хрыста (Рым 10), пра тое, што Хрыстус пераменіць нашыя прыніжаныя целы (Флп 3), пра таямнічае прадвызначэнне ў пустыні (1 Кар 10). Усе чытанні цудоўныя, яны маюць пэўную сувязь з Пасхай, але яны хутчэй агульныя, калі казаць пра велікапоснае змаганне супраць свету, цела і шатана. Падбор чытанняў цікавы, але ён не цэліць у тую самую кропку, не ўваходзіць у тую прыватную сферу, да якой сучаснасць адносіць сэксуальную маральнасць.

Больш за тое, мы можам праверыць сваю заяву пра тое, што рэфарматары з намерам пазбягаюць гэтай тэмы, паглядзеўшы на сказы, якія яны ў чытаных перыкопах альбо прапускаюць, альбо пазначаюць як апцыянальныя. Другое чытанне ІІ нядзелі Вялікага посту, год С, пададзена як Флп 3:17—4:1 або 3:20—4:1. Навошта прапускаць вершы 17–19? Падкрэсленыя радкі кажуць самі за сябе:

Браты: Наследуйце мяне і глядзіце на тых, хто паступае паводле ўзору, які маеце ў нас. Бо многія, пра каго часта казаў вам, а цяпер нават з плачам кажу, паступаюць, як ворагі крыжа Хрыстовага. Іхні канец — пагібель, іхні бог — чэрава, і слава іх — у сораме іхнім; яны думаюць пра зямное. А наша айчына знаходзіцца ў нябёсах, адкуль мы чакаем Збаўцу, Пана Езуса Хрыста, які пераменіць нашае прыніжанае цела на падабенства свайго праслаўленага цела праз дзеянне моцы, якой Ён можа падпарадкаваць сабе ўсё. Таму, мае браты ўмілаваныя, па якіх сумую, радасць і вянец мой, так трывайце ў Пану.

Падкрэсленыя сказы ўспрымаюцца крыху негатыўна і дэпрэсіўна, праўда? Калі вам не падабаецца іх тон, то іх можна выкінуць. Відавочна, мэтай скарачэння была не даўжыня гэтага чытання, а толькі сам пасыл, які парушае паліткарэктнасць (або, можа, трэба сказаць, касцёльную карэктнасць). Асабліва ён супярэчыць бальтазараўскаму “ці асмелімся мы спадзявацца, што ўсе будуць збаўлены…” Св. Павел спыняе гэты нонсэнс яшчэ перад тым, як ён зародзіцца: “Многія паступаюць, як ворагі крыжа Хрыстовага, — кажа ён. — Іхні канец — пагібель”. Заўважце, ён не кажа: “Некалькі асабліва злых людзей — ну, вы ведаеце, Сталін, Гітлер і г. д. — паводзяць сябе, як ворагі крыжа, і, магчыма, іхнім канцом можа стаць пагібель, хоць мы і можам асмеліцца выказаць спадзяванне, што так не будзе”. Прамыя словы апостала здолелі выжыць у новым лекцыянарыі, але іх выкарыстанне стала апцыянальным.

Аднак у Пасланні ІІІ нядзелі Вялікага посту, год С (1 Кар 10:1–6, 10–12), апосталу не шанцуе яшчэ больш. Ягоны адкрыты рабіністычны рыгарызм ці фарысейская адмоўнасць, якія выяўляюцца ў гэтым раздзеле Першага паслання да Карынцянаў, былі перагібам для рэфарматараў, і яны не ўтрымаліся, каб выразаць тры вершы (7–9), падкрэсленыя ніжэй:

Не хачу, браты, каб вы не ведалі, што айцы нашыя ўсе былі пад воблакам і ўсе прайшлі праз мора, і ўсе акунуліся за Майсеем у воблаку і ў моры, і ўсе елі тую самую духоўную ежу, і ўсе пілі той самы духоўны напой, бо пілі з духоўнай скалы, што спадарожнічала ім, а скалою быў Хрыстус. Аднак большасць з іх не ўпадабаў Бог, таму яны былі загублены ў пустыні. Гэта адбылося як прыклад для нас, каб мы не пажадалі дрэннага, як жадалі яны. Не будзьце ідалапаклоннікамі, як некаторыя з іх, як напісана: “Народ сеў, каб есці і піць, ды ўстаў забаўляцца”. Не будзем распуснічаць, як некаторыя з іх распуснічалі, і ў адзін дзень загінула іх дваццаць тры тысячы. I не выпрабоўвайце Хрыста, як некаторыя з іх выпрабоўвалі і загінулі ад змеяў. Не наракайце, як некаторыя з іх наракалі і загінулі ад згубніка. Гэта здарылася з імі як прыклад, бо напісана дзеля павучэння нам, якім выпала жыць у канцы вякоў. Таму, калі некаму здаецца, што ён стаіць, няхай глядзіць, каб не ўпасці.

Што мяне здзіўляе найбольш, дык гэта тое, што адзінае месца ў дзевяці Пасланнях першых трох нядзеляў Вялікага посту ў гады А, В і С, дзе ёсць хоць нейкая згадка пра “амаральнасць” (immorality — так на нэбаўскі дыялект [1] перакладаецца грэцкае porneia; пераклад Дуэ — Рэймса дае “fornication”, “распуста”) — гэтае месца было выдалена хірургічным чынам. Сучаснага Чалавека трэба пазбавіць ад болю барацьбы са сваёй прывязанасцю да porneia.

Насуперак гэтаму, старыя Пасланні на гэтыя тры нядзелі штогадовага перыяду духоўнага змагання прамаўляюць цяжка і канкрэтна. Яны кажуць верніку: калі ты хочаш правільна правесці Вялікі пост, вазьмі сябе ў рукі, пачынаючы з кантролю над сваімі жывёльнымі апетытамі. Каб быць сапраўдным хрысціянінам, а не толькі ім называцца, трэба прайсці “базавую падрыхтоўку”, і сэксуальная маральнасць з’яўляецца самай базавай часткай гэтай базавай падрыхтоўкі.

Звярніце ўвагу: самай базавай, а не самай важнай. Гэта ўмова, а нават перадумова духоўнай дасканаласці, а не яе істота. Любы добра катэхізаваны каталік ведае, што распуста і іншыя сэксуальныя грахі не з’яўляюцца найгоршымі; пыха, ганарлівасць і лянота, а таксама іншыя смяротныя грахі з’яўляюцца горшымі, чым пажадлівасць. Мы ведаем таксама, што ўсе людзі ў большай ці меншай ступені пакутуюць ад неўпарадкаваных жаданняў нашай сапсаванай прыроды. Мы схільныя да цялесных грахоў, і многія змагаюцца з імі на працягу доўгага часу. Усё гэта праўда; але праўда і тое, як навучаюць нас св. Ян Касіян і незлічоныя духоўныя настаўнікі, што мы павінны змагацца з грахом і перамагаць яго, калі мы хочам дасягнуць нейкага прагрэсу ў духоўным жыцці, у святасці, у любові, якая любіць Бога дзеля Яго самога, а нашага бліжняга — дзеля Бога. Калі мы захраснем у гэтай porneia, мы палегчым працу шатану. Ён зможа пакінуць нас самім сабе на разарванне.

Адна гісторыя кажа — здаецца, гэта з Айцоў пустыні — пра чалавека, які меў візію. Ён убачыў з аднаго боку вялікі горад, на сцяне якога адпачываў адзін лянівы дэман, а з іншага боку ён убачыў некалькі манахаў у пустыні, вакол якіх сабраўся цэлы натоўп злосных дэманаў. Ён запытаўся: “Чаму на горад з вялікай колькасцю людзей вызначаны толькі адзін дэман, а на малую колькасць манахаў — так шмат дэманаў?” Адказ быў такі: “У горадзе людзі аддаюцца цялесным грахам, і іх амаль не трэба да іх схіляць. Манахі ж перамаглі іх, таму сталі сапраўднай мэтай дэманічных спакусаў”. Нашае змаганне з грахамі, вялікімі і малымі, не скончыцца, пакуль мы не ўздыхнем у апошні раз, але, як і манахі, мы павінны ўзяцца за сякеру і біцца супраць пажадлівасці, просячы Бога прыйсці сваёю ласкай нам на дапамогу: “Я не магу авалодаць ёю, калі гэтага не дасць Бог, і было ўжо справай мудрасці спазнаць, чый гэта дар; я звярнуўся да Пана і маліўся яму, і казаў ад усяго свайго сэрца” (Мдр 8:21).

Св. Грыгорый Вялікі і св. Тамаш Аквінскі прыводзілі яшчэ больш важную прычыну, чаму мы неадкладна павінны ўзяцца за выхаванне цноты чысціні, як таго патрабуе ад нас старажытны lex orandi Касцёла. З дакладным суджэннем і без аніякіх намёкаў на касцёльную карэктнасць св. Грыгорый пералічвае разумовыя і эмацыяйныя наступствы распусты, называючы іх “дочкамі пажадлівасці”: “слепата розуму, бяздумнасць, непастаяннасць, паспешлівасць, самалюбства, нянавісць да Бога, любоў да гэтага свету і агіда або адчай з прычыны будучага свету”. Каментуючы гэты спіс, св. Тамаш Аквінскі піша:

Калі ніжэйшыя сілы духа вельмі гвалтоўна рухаюцца да сваіх прадметаў, вышэйшыя сілы нясуць з-за гэтага шкоду, а іх дзеянне робіцца неўпарадкаваным. Вось жа, пры распусце ніжэйшыя сілы, а менавіта пачуццёвыя сілы, вельмі гвалтоўна імкнуцца да свайго прадмету, якім з’яўляецца прыемнасць, прычынай чаго з’яўляецца любоў да той жа прыемнасці. Як вынік, вышэйшыя сілы, а менавіта розум і воля, з-за распусты вельмі моцна прыводзяцца ў непарадак.

Вось жа, у маральным жыцці маюць месца чатыры дзеянні розуму. Першым з’яўляецца простае разуменне, якое вызначае нейкую мэту як добрую, і, паводле Даніэля 13:56, распуста перашкаджае гэтаму разуменню: “Прыгажосць цябе звяла, і распуста вычварыла сэрца тваё”. Гэта азначае “слепату розуму”. Другое дзеянне — гэта роздум над тым, што належыць зрабіць, каб гэтай мэты дасягнуць. Гэтаму дзеянню таксама перашкаджае жаданне распусты. Таму Тэрэнцый сцвярджае, кажучы пра распусную любоў: “Гэтая рэч пазбаўлена ўсялякага роздуму і меры; ёю нельга кіраваць пры дапамозе роздуму”. Тут мова ідзе пра “паспешлівасць”, якая азначае адсутнасць роздуму, як сказана вышэй. Трэцім дзеяннем з’яўляецца суджэнне, што трэба рабіць, а чаго не трэба, і яму таксама перашкаджае распуста. Даніэль так кажа пра распусных старцаў (Дан 13:9): “Яны вычварылі свой уласны розум, каб ім не памятаць пра суды справядлівыя“. Гэтаму адпавядае “бяздумнасць”. Чацвёртым дзеяннем з’яўляецца наказ розуму, які схіляе да дзеяння, і яму таксама перашкаджае распуста, бо націск пажадлівасці перашкаджае чалавеку выконваць пастанову розуму. Да гэтага трэба аднесці “непастаянства”. Таму Тэрэнцый кажа пра чалавека, які пастанавіў пакінуць сваю сяброўку: “Прыгожыя гэтыя словы, але адна фальшывая слязінка пазбавіць іх моцы”.

У тым, што датычыцца волі, распуста вядзе да двух неўпарадкаваных дзеянняў. Адно з іх заключаецца ў жаданні мэты, якую мы называем “любоўю да сябе” і якая адносіцца да прыемнасці, якую чалавек неўпарадкаваным чынам жадае для сябе. А з іншага боку, з’яўляецца “нянавісць да Бога”, бо Ён гэтую жаданую прыемнасць забараняе. Другое дзеянне заключаецца ў жаданні сродкаў, скіраваных да мэты. Тут мова ідзе пра “любоў да гэтага свету”, ад прыемнасцяў якога чалавек жадае атрымліваць асалоду, а таксама пра “адчай з прычыны будучага свету”, таму што чалавек, стрыманы цялеснымі задавальненнямі, не дбае пра атрыманне духоўных задавальненняў, таму што яны брыдкія для яго (“Сума тэалогіі”, ІІ-ІІ, q. 153).

У гэтым страшным партрэце душы, ахопленай пачуццёвым грахом, тонучай, закалыханай жаданнямі і турботамі гэтага свету (пар. Мк 4:18–19), мы бачым перамогу над самой здольнасцю чуваць і дбаць пра духоўныя справы, над здольнасцю актыўна звяртацца да Бога і да справаў будучага свету. Менавіта таму usus antiquior настойліва заклікае нас пазбягаць распусты і ўсіх сэксуальных грахоў, уключна з чужалоствам, якое заўсёды і ўсюды супярэчыць Божай волі і дабру чалавека і з якога няможна апраўдацца альбо выбачыцца аніякай прычынай, пры ўсёй павазе да высокапастаўленых адвакатаў псеўдаміласэрнасці. Касцёл у сваім аўтэнтычным lex orandi паказвае нам правільны шлях — адзіны шлях да святасці і да неба.


[1] Пад “нэбаўскім” дыялектам аўтар мае на ўвазе асаблівы стыль перакладу Новай Амерыканскай Бібліі (New American Bible, NAB). Гэты стыль канкрэтнае замяняе абстрактным, асаблівае — агульным, дакладнае — размытым (напрыклад, “даліну смяротнага ценю” ён перадае як “цёмную даліну”, “палявыя лілеі” — як “дзікія кветкі”), адкідае прыгажосць і паэтычнасць тэкста. Апісанне гэтага стылю з прыкладамі можна знайсці па спасылцы ў артыкуле. Кажуць, што першы пераклад Імшала Паўла VI на англійскую мову таксама быў напісаны на такім нэбаўскім дыялекце. — заўв. перакл.


Аўтар: Peter Kwasniewski
Крыніца: Rorate Caeli
Ілюстрацыя: Гаэтана Прэвіяці, “Паола і Франчэска”, каля 1887 (фрагмент, PD).

Тэкст перакладзены з англійскага арыгінала і перадрукаваны з дазволу аўтара.

Калі вы знайшлі арфаграфічную памылку, калі ласка, вылучыце яе і націсніце Ctrl+Enter.

Пакінуць каментар