Кожны год, калі мы набліжаемся да свята св. Альбэрта Вялікага (15 лістапада), я зноў і зноў дзіўлюся вялізнай тэалагічнай розніцы паміж традыцыйнай калектай гэтага свята, пададзенай у Рымскім Імшале 1962 года, і перапісанай калектай, надрукаванай у Імшале Паўла VI. Гэтую канкрэтную пару можна разглядаць як сімвал пераходу ад аднаго разумення хрысціянства да іншага.

Традыцыйная калекта ў даслоўным перакладзе гучыць наступным чынам:

Божа, Які благаслаўлёнага Альбэрта, Твайго біскупа і доктара Касцёла, зрабіў вялікім праз тое, што ён падпарадкаваў чалавечую мудрасць боскай веры, дай нам, молім Цябе, так верна следаваць яго навучанню, каб мы маглі атрымаць асалоду ад дасканалага святла ў нябёсах [1].

Новая калекта ў тым выглядзе, у якім яна знаходзіцца ў цяперашняй версіі сучаснага рымскага абраду, кажа наступнае:

Божа, крыніца ўсялякай мудрасці, святы Альбэрт стаў вялікім дзякуючы ўменню спалучаць чалавечую мудрасць з праўдамі веры, учыні, каб мы, навучаныя такім вялікім настаўнікам, з развіццём ведаў глыбей Цябе пазнавалі і мацней любілі.

[Заўвага Te igitur: у дадзеным выпадку мы прыводзім тэкст калекты пра св. Альбэрта ў такім выглядзе, як ён пададзены ў Рымскім Імшале для дыяцэзій Беларусі. Трэба, аднак заўважыць, што гэты тэкст не зусім дакладна перадае лацінскі арыгінал, з чаго можа зрабіцца ўражанне, што традыцыйная калекта і сучасны яе варыянт зусім не падобныя. Фактычна ж з нашай малітвы трэба выкінуць дадатак “крыніца ўсялякай мудрасці”, якога няма ў лацінскім арыгінале, і вярнуцца да нармальнага парадку, калі вялікім св. Альбэрта робіць Бог (magnum effecisti), а не ён сам сябе. Гэтыя дзве змены ў беларускім варыянце малітвы цікавыя самі па сабе, але далей мова пойдзе пра істотныя адрозненні, якія не былі ўнесены хібамі перакладу. Чытачы, якія арыентуюцца ў лацінскай мове, могуць параўнаць узорныя варыянты 1962 і 1970 гадоў пад зноскамі 1 і 2 і заўважыць, што яны даволі падобныя.]

У першай малітве Бог робіць Альбэрта вялікім, таму што ён чалавечую мудрасць аддаў у палон боскай веры (in humana sapientia divinae fidei subjicienda). Гэтая малітва пераклікаецца з тым, што св. Павел пісаў карынцянам пра знішчэнне зямной мудрасці: “Бо зброя змагання нашага не цялесная, але моцная Богам на зруйнаванне цвярдыняў, руйнуючы задумы і ўсякае ўзвышэнне, што [паўстае] супраць пазнання Божага, і беручы ў палон усякую думку для паслухмянасці Хрысту” (2 Кар 10:4-5). Яна таксама нагадвае верш з псальма: “Ты ўзышоў на высокую гару, узяўшы палонных у палон і прыняўшы дары ад людзей, нават ад паўстанцаў, каб Пан Бог мог прабываць там” (Пс 67:19 [68:18]).

Сутнасць не ў тым, што чалавечая мудрасць дрэнная, а ў тым, што яна схільная да непаслухмянасці, калі яе не падпарадкаваць боскай веры, і што гэтая мудрасць “прыйдзе ў сябе”, калі скрушыць пыху, з якою да яе імкнуцца, а веды зрабіць, так бы мовіць, паслухмянымі ажно да смерці, якім і Хрыстус быў у сваёй людской прыродзе. Каб чалавечая мудрасць знаходзілася ў гармоніі з невыказнымі Божымі таямніцамі, павінна існаваць пэўнае самаадрачэнне і перастройка гэтай мудрасці. Менавіта таму калекта завяршаецца згадкай пра ўзнясенне ў неба, дзе можна будзе атрымліваць асалоду ад дасканалага святла: толькі там знаходзіцца дасканалая крыніца праўды і ўсялякай мудрасці, і яна павінна быць мерай усяго, што мы робім падчас гэтай зямной пілігрымкі. Мы просім, каб мы маглі следаваць вучэнню Альбэрта, бо “наша айчына знаходзіцца ў нябёсах” (Флп 3:20). Мы не можам шукаць зямных ведаў дзеля іх саміх: “Калі ж вы ўваскрэслі з Хрыстом, шукайце таго, што ў вышынях” (Клс 3:1). У гэтай калекце моцна гучаць ноткі аскетыкі і містыкі.

Аднак у другой малітве ўсе гэтыя элементы наўмысна прыбралі. Тут ідзе мова пра тое, што Бог зрабіў Альбэрта вялікім, таму што ён спалучыў чалавечую мудрасць з боскай верай (componenda). Абедзве ставяцца на адным узроўні, нібы два звёны лучацца ў ланцужок, дзве фасоліны збіраюцца ў стручок, а двое адважных сяброў бяруцца за рукі. Не гучыць аніводнага слова ані пра іерархію, ані пра залежнасць, ані пра падпарадкаванасць; няма недаверу да непрадказальнай людской думкі, няма патрэбы падпарадкоўваць зямное нябеснаму, няма ўнутранага аскетызму. Тут розум не кіруецца верай і не скіроўваецца да мэты, якая знаходзіцца па-за яго межамі. Розум і вера тут нагадваюць Касцёл і дзяржаву ў сучасных ліберальных уяўленнях.

Нядзіўна, што праз следаванне праўдам, якім ён навучаў, нам абяцаюць не аскетычна-містычны ўзыход да нябеснага святла, якое прадстаўляе ўсялякія зямныя веды ў правільнай (абмежаванай) перспектыве, а глыбейшае пазнанне і большую любоў — такі натхняльны сантымент, які можна знайсці на сучасных паштоўках. Пераносячы фокус з Альбэрта Вялікага — вялікага філосафа і тэолага, які зваяваў свае веды дзеля нябеснага шчасця, — малітва робіцца банальнай і згадвае пра любоў у пары “веданне і любоў”. Ніхто не сумняваецца, што кананізаваныя святыя жывуць жыццём, поўным гераічнай любові; але гэта надта агульна і недарэчна для згадвання канкрэтнага святога. Той прыклад, якім ён служыць Містычнаму Целу, дакладна перадаецца ў старой малітве, а новая малітва гэтаму амаль што супярэчыць.

Што яшчэ больш падкрэслівае скіраванасць задзейнічанай парадыгмы на ідэалы гэтага свету, дык гэта сродак, які нам прапануюць для дасягнення глыбейшага пазнання і любові, а менавіта — вы здагадаліся! — “развіццё ведаў” (scientiarum progressus). Такім чынам, пашана аддаецца галоўнаму сучаснаму ідэалу — ідэалу прагрэсу, пад якім можна разумець таксама эвалюцыю, лейтматыў усялякай сучаснай думкі. Ці не той гэта прагрэс, дзякуючы якому мы, сучасныя хрысціяне, навучыліся адстаўляць убок шостую запаведзь, якую мы цяпер успрымаем як штосьці, што пераўзыходзіць разумныя магчымасці звычайных людзей? Альбо прагрэс, дзякуючы якому мы сталі настолькі пераўзыходзіць нашых крыважэрных папярэднікаў, што нам прыходзіцца надаваць пятай запаведзі незвычайна новыя інтэрпрэтацыі?

Кантраст паміж гэтымі дзвюма калектамі вельмі вымоўны. Ён дэманструе наўмысны пераход ад іерархічнага светапогляду, які заснаваны на веры і імкнецца дасягнуць шчаслівага сузірання, да гуманістычнага светапогляду, у якім навуковы прагрэс праз розныя “крыніцы” ведаў павінен нейкім неканкрэтным чынам паглыбляць нашае пазнанне Бога і любоў да Яго.

Як паказала Лорэн Прыстас і іншыя, такі зрух у адносінах да зямных рэалій альбо у іх ацэнцы сістэмна прысутнічае ў моцна адрэдагаваных калектах Імшала Паўла VI, калі іх параўноўваць з іхнімі папярэднікамі ў Імшале usus antiquior. Колькасць падобных прыкладаў вялізная; каб паставіць сабе нейкія межы, я вырашыў паглядзець на літургічны перыяд у адзін месяц (!), а менавіта ад 18 верасня да 19 кастрычніка. Біблійная, патрыстычная і сярэднявечная ацэнка зямных рэчаў, якую мы бачылі ў старой калекце пра св. Альбэрта, гучыць ў іх пастаянна.

Традыцыйнае свята св. Юзафа з Купертына, якое было скасавана ў календары Novus Ordo, прыпадае на 18 верасня. У сваёй малітве Касцёл дадае прыгожую згадку пра знакамітыя левітацыі гэтага святога:

Божа, Які ўстанавіў, што Твой адзінародны Сын, узняты ад зямлі, павінен прыцягнуць усё да сябе, дай міласэрна праз заслугі і прыклад анельскага вызнаўцы Твайго Юзафа, каб мы, узнесеныя над усімі зямнымі жаданнямі, былі годнымі прыйсці да Яго. Які з Табою жыве і валадарыць…

Альбо, пра св. Францішка Асізскага, 4 кастрычніка:

Божа, Які праз заслугі благаслаўлёнага Францішка павялічыў свой Касцёл, узбагаціўшы яго новым патомствам, дай, каб мы, следуючы за яго прыкладам, пагарджалі зямнымі дабротамі і заўсёды радаваліся ўдзелу ў Тваіх нябесных дарах [3].

(Вось, для параўнання, новая калекта пра Францішка: “Божа, Ойча ўбогіх, Ты святому Францішку даў ласку з пакораю жыць у беднасці і так стаць падобным да Твайго Сына, учыні, каб мы па прыкладу святога наследавалі Хрыста і ў любові і радасці паядналіся з Табою”.)

Альбо, на камемарацыю 9 кастрычніка св. мучанікаў Дыянісія, Рустыка і Элеўтэрыя, таксама скасаваную ў новым календары:

Божа, Які ў гэты дзень умацаваў благаслаўлёнага Дыянісія, Твайго мучаніка і біскупа, цнотай трываласці ў пакутах і для прапаведавання Тваёй славы язычнікам даў яму ў паплечнікі Рустыка і Элеўтэрыя, дай нам, молім Цябе, каб па іх прыкладзе мы з любові да Цябе пагарджалі дабрабытам гэтага свету і не баяліся ніякіх зямных перашкодаў [pro amore tuo prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare].

10 кастрычніка, у свята св. Францішка Борджыя, таксама скасаванае ў Novus Ordo, традыцыйная літургія моліцца такімі словамі:

Пане Езу Хрыстэ, узор сапраўднай пакоры і яе ўзнагарода, молім Цябе, каб як Ты благаслаўлёнага Францішка зрабіў Тваім слаўным паслядоўнікам у пагардзе зямною пашанай, так і нам даў з’яднацца з ім як у пагардзе, так і ў славе. Які жывеш і валадарыш…

16 кастрычніка, у свята св. Ядвігі, якая цудоўным чынам засталася ў сучасным календары, мы знаходзім у usus antiquior такую моцную калекту:

Божа, Які навучыў благаслаўлёную Ядвігу адмовіцца ад славы гэтага свету, каб ад усяго сэрца следаваць пакорным шляхам Твайго крыжа, дай нам, каб праз яе заслугі і па яе прыкладзе мы навучыліся таптаць мінучыя прыемнасці гэтага свету і, узяўшы Твой крыж, пераадольваць усе перашкоды. Які жывеш і валадарыш…

(Калекта пра св. Ядвігу ў новым Імшале — гэта проста кашыца: “Усемагутны Божа, святая Ядвіга па Тваёй волі стала яскравым узорам евангельскай пакоры для хрысціянскага народа, просім Цябе, праз яе заступніцтва май ласку прыйсці нам на дапамогу”.)

Малітва пасля Камуніі на свята св. Маргарыты Марыі Алякок у usus antuquior (17 кастрычніка) уключае ў сябе такую просьбу: “дазволь нам зняць з сябе ганарлівую марнасць гэтага свету”. Нічога падобнага вы не знойдзеце ў новым Імшале. (Фактычна, словы “марнасць” альбо “мітусня” ўвогуле не сустракаюцца ў цяперашнім Імшале.)

Старая калекта пра св. Луку (18 кастрычніка) засяроджваецца на самаадрачэнні:

Няхай заступаецца за нас, молім Цябе, Пане, святы Твой евангеліст Лука, які заўсёды насіў у сваім целе ўтаймаванне крыжа дзеля славы Твайго імя.

Новая калекта, хоць і больш дастасавана да асобы св. Лукі [3], адкідвае ўсялякія згадкі пра аскетыку, трымаючыся агульнага ўхілу, які апісалі Прыстас і іншыя.

Нарэшце, 19 кастрычніка, адзначаючы трыумф св. Пятра з Алькантары (які таксама быў выкінуты з новага календара), Касцёл у сваёй традыцыйнай літургіі моліцца:

Божа, Які меў ласку праславіць благаслаўлёнага Пятра, Твайго вызнаўцу, цудоўнымі дарамі пакаяння і найвышэйшага сузірання, дай нам, молім Цябе, каб праз яго заслугі, якія хадайнічаюць за нас, мы так утаймоўвалі сваё цела, каб лягчэй успрымаць рэчы нябесныя.

Прыведзенае вышэй, нагадаю вам, гэта калекты за адзін месяц, а менавіта ад 18 верасня да 19 кастрычніка. Ці заўважаем мы заканамернасць? Так, несумненна. Дагматычная і дысцыплінарная вага lex orandi сапраўды бачная. Літургія просіць Пана аб асаблівай паставе пагарды да свету, якую св. Альбэрт яшчэ больш уражвальна ілюструе менавіта таму, што ён адукаваны чалавек, пісьменнік, навуковец, даследчык прыроды і дзелавы чалавек, які тым не менш цвёрда трымаўся першынства Нябеснага Валадарства. Стагоддзе за стагоддзем, калекта за калектай літургія ясна выражала і нястомна прывівала гэтае высокае бачанне людскога паклікання, канчатковую мэту ў выглядзе нябеснай айчыны, адноснасць зямных справаў — да 1960-х гадоў, калі Прагрэс збудаваў сам сабе дом у тым Касцёле, які аднойчы асудзіў такое сцвярджэнне: “Рымскі Пантыфік можа і павінен прымірыцца і пайсці на саступкі прагрэсу, лібералізму і сучаснай цывілізацыі” [4].

“Як жа гэтая небяспечная сувязь з Прагрэсам змагла спрацаваць у тваім выпадку?” — пытаецца гістарычная свядомасць.

Святы Альбэрт Вялікі — вялікі, бо ты падпарадкаваў чалавечае боскаму, часовае — вечнаму, прыроднае — звышнатуральнаму, свецкае — сакральнаму, зямное — нябеснаму, — маліся за нас, каб мы сталіся годнымі абяцанняў Хрыстовых.

ЗНОСКІ

[1] Deus, qui beatum Albertum Pontificem tuum atque Doctorem, in humana sapientia divinae fidei subjicienda magnum effecisti: da nobis, quaesumus, ita ejus magisterii inhaerere vestigiis, ut luce perfecta fruamur in coelis.
[2] Deus, qui beátum Albértum epíscopum in humána sapiéntia cum divína fide componénda magnum effecísti, da nobis, quǽsumus, ita eius magistérii inhærére doctrínis, ut per scientiárum progréssus ad profundiórem tui cognitiónem et amórem perveniámus.
[3] Пане, наш Божа, Ты паслаў святога Луку словам і пісаннем абвяшчаць таямніцу Тваёй любові да бедных, учыні, каб усе хрысціяне мелі адно сэрца і адну душу і каб усе народы ўбачылі Тваё збаўленне.
[4] Папа Пій IX, Сілабус памылак, № 80, апублікаваны 8 снежня 1864 года разам з энцыклікай “Quanta Cura”.


Аўтар: Peter Kwasniewski
Крыніца: New Liturgical Movement
Ілюстрацыя: Тамаза да Модэна, Альбэрт Вялікі (фрэска, 1352).

Тэкст перакладзены з англійскага арыгінала і перадрукаваны з дазволу аўтара.

Калі вы знайшлі арфаграфічную памылку, калі ласка, вылучыце яе і націсніце Ctrl+Enter.

Пакінуць каментар