У гісторыі чалавецтва надзвычай рэдка здараліся часы, калі нараджалася новая форма. Вялікія формы адметныя тым, што яны здольныя перажыць час свайго ўзнікнення і кіравацца сваім шляхам праз усе ўздымы і падзенні гісторыі. Такой формай, напрыклад, з’яўляецца грэцкая калона з яе капітэлямі дарычнага, іанічнага і карынфскага ордару, а грэцкая трагедыя, якая першай вынайшла дыялог, і дагэтуль жыве ў найдурнейшай мыльнай оперы. Грэкі лічылі каштоўнасцю саму традыцыю: менавіта традыцыя з’яўлялася крытэрыем адпаведнасці закону. Грэкі акружалі традыцыю калектыўнай апекай. Парушэнне традыцый называлася tyrannis. Тыранія — гэта акт гвалту, які парушае традыцыйную форму, што перадавалася праз пакаленні.

Адной з формаў, якая без высілкаў пераадолела абмежаванні часу, з’яўляецца святая Імша Рымскага Касцёла, часткі якой арганічна развіваліся на працягу стагоддзяў і нарэшце паядналіся на Трыдэнцкім саборы ў шаснаццатым стагоддзі. Менавіта тады Імшал Папы Рымскага, які з часоў позняй антычнасці так і не паддаўся ерэтычным атакам, быў прадпісаны для універсальнага выкарыстання сярод каталікоў на Захадзе. Калі разгледзець ход чалавечай гісторыі, то тое, што рымскі абрад перажыў самыя жорсткія катастрофы без зменаў, не можа не здзіўляць.

Несумненна, крыніцай сілы і жыццяздольнасці рымскага абраду з’яўляецца яго паходжанне. Яно сягае ажно апостальскіх часоў. Форма гэтага абраду цесна звязаная з тымі дзесяцігоддзямі, калі хрысціянства было ўстаноўлена, з тым момантам гісторыі, які Евангелле называе “паўнатой часу”. Тады меў месца пачатак нечага новага, і гэтай навізне, найбольш вырашальнаму павароту ў гісторыі свету, было наканавана набыць выгляд, прыняць форму. Сапраўды, гэтая навізна прыйшла перадусім у прыняцці формы. Бог-Стварыцель прыняў форму чалавека, свайго стварэння. Гэта хрысціянская вера: у Хрысце ўся паўната Боскасці прабывае ў фізічнай форме, нават у форме памерлага цела. Дух прымае форму. З таго моманту і далей гэтую форму няможна аддзяліць ад Духа; Уваскрослы Збаўца, вяртаючыся да свайго Айца, назаўсёды захоўвае раны сваёй пакутніцкай смерці. Атрыбуты цялеснасці набываюць бясконцае значэнне. Такім чынам, хрысціянскі абрад, старажытнай часткай якога з’яўляецца рымскі абрад, зрабіўся бясконцым паўтарэннем Уцелаўлення, і як у целе няма члена, які можна было б выдаліць без болю ці шкоды, так і ў літургіі Касцёла, паводле пастанаўлення Трыдэнцкага сабору, ніводная частка не можа трапіць у занядбанне як няважная альбо неістотная без шкоды для ўсяго абраду.

Кажуць, што кожная быццам новая рэч насамрэч заўсёды была побач з намі. На жаль, гэта не заўсёды так. Прамысловая рэвалюцыя, навука як замена для рэлігіі і феномен цудоўнага і бясконцага росту колькасці грошай (без аналагічнага росту іх матэрыяльнага эквіваленту) далі пачатак новай ментальнасці — той, якая з усё большай цяжкасцю ўспрымае яднанне духа і матэрыі. Тыя, хто жыў на працягу тысячаў гадоў у дапрамысловым свеце, успрымалі гэтае духоўнае вымярэнне рэальнасці як належнае. Сілы, якія вызначаюць нашае жыццё, зрабіліся нябачнымі. Ніводная з іх не набыла эстэтычнага выгляду. У час, перагружаны выявамі, яны страцілі моц набываць форму, і цяпер гэтыя сілы, якія кіруюць нашым жыццём, сталіся неадчувальнымі, д’ябальскімі. Страціўшы здольнасць рабіць малюнкі, што ў ХХ стагоддзі зрабіла нават партрэт асобы сапраўднай праблемай, нашыя сучаснікі страцілі і пачуццё рэальнасці. Бо рэальнасць заўсёды найперш успрымаецца ва ўзвышанай форме, напоўненай значэннем.

У такі перыяд, як гэты — няздольны адказваць на выявы і формы, зблытаны тлумным рынкам мастацтва — усялякае эксперыментаванне, якое ўмешваецца ў рымскі абрад, што ствараўся цягам стагоддзяў, можа быць рызыкоўным і патэнцыйна фатальным. Ва ўсякім разе, гэтае ўмешванне неабавязковае. Бо абрад, які прыйшоў з познеантычнага міжземнаморскага хрысціянства, ніколі не “адпавядаў” ані еўрапейскаму Сярэднявеччу, ані эпосе барока, ані культуры місіянерскіх тэрыторый па-за Еўропай. Паўднёваамерыканскія індзейцы ці заходнія афрыканцы, напэўна, знаходзілі гэты абрад нават яшчэ больш дзіўным, чым любы еўрапеец ХХ стагоддзя, які скардзіўся, што гэты абрад “страціў сваю актуальнасць” — але ж менавіта сярод тых людзей рымскі абрад меў свае найвялікшыя місіянерскія поспехі. Калі жыхары Галіі, Англіі і Германіі сталі каталікамі, яны не разумелі лацінскай мовы і былі непісьменнымі; пытанне правільнага разумення Імшы ўвогуле не залежыла ад здольнасці следаваць за яе літаральным выразам. Сялянка, якая казала ружанец падчас Імшы, ведаючы, што яна знаходзіцца ў прысутнасці Хрыстовай ахвяры, разумела абрад лепш, чым нашыя сучаснікі, якія разумеюць кожнае слова, але не могуць ахапіць гэтае значэнне, бо сучасная, радыкальна змененая форма Імшы больш не дазваляе выразіць яго ва ўсёй паўнаце.

Гэты смутны ўпадак духоўнага разумення можна было чакаць, з улікам той атмасферы, у якой прадпрымалася рэвізія рымскага абраду. Яе праводзілі ў пагібельны час каля 1968 года, калі пасля завяршэння Другога Ватыканскага сабору адбыліся культурная рэвалюцыя ў Кітаі і сусветнае паўстанне супраць традыцыі і аўтарытэтаў. Сабор з большага падтрымаў рымскі абрад і падкрэсліў ролю як лацінскай мовы, традыцыйнай мовы малітвы, так і грыгарыянскага спеву.

Але затым па загадзе Паўла VI літургічныя эксперты, адарваныя ад жыцця, стварылі новы Імшал, не прадугледжаны інструкцыямі саборных айцоў па аднаўленні літургіі. Надта вялікі ціск прарваў дамбу. У хуткім часе рымскі абрад ўжо цяжка было пазнаць. Гэта быў такі разрыў з традыцыяй, якіх Касцёл не спазнаваў на працягу сваёй доўгай гісторыі, калі не ўлічваць пратэстанцкую рэвалюцыю, памылкова названую “Рэфармацыяй”, з якой паслясаборная рэформа літургіі мела шмат агульнага.

Разрыў стаў бы невылечным, калі б пэўны біскуп, які ўдзельнічаў у саборы (і падпісаў Канстытуцыю пра святую літургію ў добрай веры, што яна стане стандартам для “акуратнага” перагляду святых кніг), не прамовіў рашучае “не” гэтай рэформе. Гэта быў французскі арцыбіскуп-місіянер Марсэль Лефеўр і ягоная святарская супольнасць пад апекаю святога Пія Х, якім мы мусім падзякаваць, што гэтая сувязь з традыцыяй, хоць і зрабілася небяспечна тонкай, не разарвалася канчаткова. Так з’явіўся адзін з іранічных момантаў, якімі поўніцца гісторыя Касцёла: сакрамэнт, прадметам якога з’яўляецца паслухмянасць Езуса волі Айца, быў захаваны непаслухмянасцю загаду Папы. Нават той, хто лічыць непаслухмянасць Лефеўра недаравальнай, мусіць згадзіцца, што без яе Папа Бенедыкт XVI не меў бы падставаў напісаць Summorum Pontificum — свой знакаміты дакумент, які дазваляе свабодную цэлебрацыю Трыдэнцкай Імшы. Без бескампраміснасці Лефеўра рымскі абрад бясследна знік бы ў атмасферы супрацьтрадыцыйнага пераследу. Бо рымскі абрад быў падаўлены неміласэрна, і гэтае падаўленне — як казалі, на службу новаму, “адкрытаму” Касцёлу — стала магчымым дзякуючы апошняму ўсплёску цэнтралізаванай улады папства, якою Касцёл характарызаваўся да Сабору і якая больш не магчымая — іншая іронія нашых часоў. Пратэсты вернікаў і святароў адкідвалі альбо ставіліся да іх з пагардаю. Каталіцкі Касцёл у дваццатым стагоддзі не меў больш брыдкага аблічча, як калі пераследаваў старажытны абрад, які да часу надаваў Касцёлу ягоную пазнавальную форму. Забарона гэтага абраду ў безлічы касцёлаў здзяйснялася з мяцежным запалам. Тыя гады пабачылі апаганьванне месцаў малітвы, дэмантаж алтароў, разбурэнне статуй, выкіданне каштоўнага ўбрання.

Калі вам усё ж не падабаецца непаслухмянасць арцыбіскупа Лефеўра — бо гэта ненармальна, што нешта збаўчае для Касцёла паходзіць наўпрост з сур’ёзнага граху непаслухмянасці касцёльнай уладзе, — можаце суцешыць сябе тым, што ягоны акт свядомага непадпарадкавання ў канкрэтнай справе рымскага абраду зусім такім не быў. Калі Папа Бенедыкт у шчодрасці сваёй душы выдаў Summorum Pontificum, ён не толькі вярнуў рымскі абрад у літургію Касцёла, але і заявіў, што той ніколі не быў забаронены, бо не мог быць забаронены. Ніводзін Папа, ніводзін сабор не мае ўлады прызнаць несапраўдным, скасаваць альбо забараніць абрад, так глыбока закаранёны ў гісторыі Касцёла.

Не толькі ліберальныя і пратэстанцкія ворагі рымскага абраду, але таксама і яго абаронцы, якія пасля дзесяцігоддзяў змагання пачалі траціць надзею, не маглі стрымаць свайго здзіўлення. У іх вушах яшчэ стаялі суровыя забароны незлічоных біскупаў, пагрозы экскамунікі і абвінавачванні. Ніхто не асмельваўся зрабіць высновы, што ў святле таго, што Папа Бенедыкт выправіў несправядлівае падаўленне рымскага абраду, благаслаўлёны Папа Павел VI знаходзіўся ў памылцы, калі выказваў сваё моцнае перакананне, што абрад, здаўна давераны Касцёлу, больш нідзе ў свеце не павінен цэлебравацца. Папа Бенедыкт XVI зрабіў нават больш: ён растлумачыў, што існуе толькі адзін рымскі абрад, якія мае дзве формы, адну “звычайную” і другую “надзвычайную” — апошні з тэрмінаў адносіцца да традыцыйнага абраду. Такім чынам, традыцыйная форма зрабілася стандартам для новай, перагледжанай формы. Папа выказаў жаданне, каб гэтыя дзве формы ўзаемна ўзбагачалі адна адну. Таму трэба меркаваць, што новы абрад з яго большай гнуткасцю і шматлікімі формамі цэлебрацыі павінен наблізіцца да старэйшай, устойлівай і фіксаванай формы рымскага абраду, якая ўвогуле не дае прасторы для ўмяшання і мадыфікацый любога кшталту. Згодна з падыходам, выкладзеным у лісце Папы Бенедыкта, ад цэлебранта новай формы рымскага абраду патрабуецца цэлебраваць Імшу ў абедзвюх формах, і ён павінен рабіць гэта, калі ён не хоча супярэчыць праўдзе пра тое, што мае справу з адзіным абрадам у дзвюх формах.

Калі Папа Бенедыкт казаў пра ўзаемны ўплыў і ўзбагачэнне паміж дзвюма формамі абраду, ён напэўна рабіў гэта з прыхаваным матывам. Ён верыў у арганічнае развіццё ў сферы літургіі. Ён асудзіў рэвалюцыю ў літургіі, якая супала з рэвалюцыйным 1968 годам, і ён бачыў сувязь паміж літургічнай і культурнай рэвалюцыямі ў сусветна-гістарычных тэрмінах, бо абедзве яны супярэчаць ідэалу арганічнай эвалюцыі і развіцця. Ён лічыў сур’ёзным злачынствам супраць духа Касцёла тое, што ўладны загад Папы ўспрымаецца як дазвол замахнуцца на супольную спадчыну ўсіх мінулых пакаленняў. Пасля дзесяцігоддзяў выкарыстання па ўсім свеце Бенедыкт не толькі палічыў практычна немагчымым проста забараніць новы абрад з яго сур’ёзнымі хібамі, але, гледзячы па ўсім, ён таксама адчуваў, што такі ўчынак, нават калі б ён быў выканальны, працягнуў бы памылковы шлях, на які стаў ягоны папярэднік, шлях рэфармавання пастановамі. Ён спадзяваўся, што правільны шлях будзе знойдзены ў супольным паступовым росце старой і новай формаў; ён заахвочваў гэты рост і асцярожна спрыяў яму.

Гэтая надзея аднавіць літургічную неразрыўнасць была звязана з канцэпцыяй “рэформы рэформы”. Гэты погляд Бенедыкт увёў ужо тады, калі быў кардыналам. Пры дапамозе ідэі рэформы рэформы Ратцынгер жадаў заахвоціць менавіта тое, што мелі на ўвазе айцы Другога Ватыканскага сабору, калі яны фармулявалі Канстытуцыю пра святую літургію Sacrosanctum Concilium. Яны жадалі дазволіць выключэнні з выкарыстання лацінскай мовы як агульнай мовы літургіі, бо гэта магло б быць карысным для збаўлення душаў. Тое, што народныя мовы былі прадстаўлены як выключэнне, толькі падкрэслівала вялізнае значэнне лацінскай мовы як мовы Касцёла. Айцы Сабору ўяўлялі сабе пэўную аптымізацыю абраду, напрыклад, адмену падрыхтоўчых малітваў каля прыступак алтара і апошняга Евангелля, што было б сумнай стратай без аніякіх значных пераваг, але гэта б не парушыла істоту літургіі. Вядома, яны пакінулі старажытны аферторый некранутым. Гэтыя малітвы над хлебам і віном робяць відавочным святарскі і ахвярны характар Імшы, а таму яны з’яўляюцца істотнымі. Сярод гэтых малітваў асабліва важнай з’яўляецца эпіклеза, заклік Святога Духа, які кансэкруе прынашэнні. Згодна з апостальскай традыцыяй, гэтая малітва кансэкрацыі вельмі важная.

Няма сумневу, што айцы Сабору лічылі Рымскі Канон абсалютна абавязковым. Цэлебрацыя літургіі ad orientem, тварам на ўсход, у накірунку Пана, які прыходзіць, таксама не аспрэчвалася большасцю айцоў Сабору. Нават тыя, хто прадпрыняў Паўлаву рэформу Імшы і праігнараваў волю айцоў Сабору, не асмеліліся кранаць гэтую старажытную і пастаянную практыку. Менавіта дух рэвалюцыі 1968 года захапіў кантроль над літургіяй і выдаліў пакланенне Богу з цэнтру каталіцкага абраду, устанаўліваючы замест яго духоўна-навучальнае ўзаемадзеянне паміж святаром і сабраным людам. Айцы Сабору таксама не жадалі змяняць традыцыю касцёльнай музыкі. Са шчырым недаверам мы чытаем гэтыя і іншыя ўрыўкі Канстытуцыі пра святую літургію, бо ахопленыя энтузіязмам абаронцы паслясаборнага “развіцця” надалі іх наўпроставаму сэнсу дакладна супрацьлеглае значэнне. Хтосьці можа сказаць, што заклік Ратцынгера да рэформы рэформы меў намер нейкім чынам вярнуцца ў дасаборную рэальнасць. Так заяўлялі антаганісты Папы Бенедыкта. Аднак бесстаронняе чытанне Sacrosanctum Concilium паказвае, што рэформа рэформы не мае іншай мэты, акрамя рэалізацыі праграмы Сабору.

Папа Бенедыкт рухаўся вельмі асцярожна. Ён выконваў свой план шляхам агульных выказванняў і заўваг. Яшчэ ў бытнасць кардыналам ён даў зразумець, што патрабаванне цэлебраваць Эўхарыстыю versus populum, тварам да людзей, заснавана на памылцы. Ён падтрымліваў акадэмічную працу тэолага Клауса Гамбера, які прывёў доказы, што ніколі ў гісторыі, за вельмі малой колькасцю выключэнняў, Касцёл не цэлебраваў літургію тварам да народу. Ратцынгер упрошваў, каб, калі немагчыма развярнуць алтар, святары паставілі вялікае распяцце на алтары, каб стаяць тварам да яго падчас малітваў кансэкрацыі. З пераменным поспехам ён змагаўся за выпраўленне словаў устанаўлення, якія пасля перакладу на народныя мовы ўва многіх месцах былі перададзены няправільна. Напрыклад, у супярэчнасць грэцкаму тэксту, ад алтара можна пачуць, што Хрыстус ахвяраваў келіх сваёй крыві “за ўсіх” (заганная самаўпэўненасць у збаўленні), тады як правільная фраза гучыць “за многіх”. У Германіі, краіне Рэфармацыі, якая актыўна супраціўлялася Ратцынгеру, памылковы пераклад застаецца невыпраўленым дагэтуль.

Далей маглі паследаваць іншыя спробы рэфармаваць рэформу, але ўсе яны мелі б вельмі малы шанец на поспех. Адным з найважнейшых наступстваў Другога Ватыканскага сабору было разбурэнне арганізацыйнай структуры Касцёла праз увядзенне нацыянальных біскупскіх канферэнцый, якія цалкам чужыя для класічнага кананічнага права. Гэта змяншае прамыя ўзаемаадносіны кожнага паасобнага біскупа з Папам; кожнае ватыканскае ўмяшанне ў лакальныя злоўжыванні разбіваецца ўшчэнт аб бетонную сцяну адпаведнай біскупскай канферэнцыі. Гэта менавіта тое, што здарылася нядаўна, калі прэфект Кангрэгацыі Божага культу заклікаў вярнуцца да цэлебрацыі Эўхарыстыі ad orientem. Пасля гучнага абурэння, пераважна з боку англійскіх клерыкаў, цалкам апраўданыя просьбы прыйшлося неадкладна спыніць.

Сам Папа Бенедыкт больш не прадпрымаў спробаў зрушыць гэтую сітуацыю. Можна сцвярджаць, што ён кінуў сваё глыбокае жаданне рэфармаваць рэформу, калі прыняў рашэнне — па сутнасці, дагэтуль незразумелае — адмовіцца ад папства. Ён напэўна ведаў, што з тых, хто меў уладу ў найвышэйшых шэрагах касцёльнай іерархіі, зусім нямногія прасоўвалі рэформу рэформы з такім жа перакананнем, як ён сам. Калі ён сышоў, ён фактычна кінуў гэты праект. Пазней яму прыйшлося пабачыць, як ягоны наступнік, не ўхіляючыся ад праблемы, даволі яснымі словамі асудзіў любыя думкі пра рэфармаванне рэформы. Таму найвялікшым дасягненнем Папы Бенедыкта, прынамсі ў сферы літургіі, застанецца Summorum Pontificum. Гэтым інструментам ён забяспечыў рымскаму абраду надзейнае месца ў жыцці Касцёла. месца, абароненае кананічным правам.

Той, хто лічыць, што гэта не мае вялікага значэння, проста не знаёмы з доўгімі дзесяцігоддзямі, якія былі перад гэтымі афіцыйнымі дакументамі. Кажучы словамі Фрыдрыха Гёльдэрліна, гэта былі “свінцовыя часы”. Ніводзін чалавек, які ясна бачыць стан сучаснага Касцёла і свету ўвогуле, не мог спадзявацца, што адзін Папа цягам аднаго пантыфікату здолее выправіць хібнае літургічнае развіццё, заахвочанае ментальнасцю, якая супярэчыць духоўным рэаліям. Кожны, хто працаваў дзеля захавання рымскага абраду, усведамляў бясконцыя перашкоды, пастаўленыя на яго шляху. Гэтыя перашкоды не зніклі, але цяпер цяжка ігнараваць вялікае значэнне Summorum Pontificum. Месцаў, дзе цэлебруецца Трыдэнцкая Імша, стала нашмат больш. Цяпер традыцыйны рымскі абрад можна служыць у адпаведных касцёлах. Людзі пачалі забывацца пра сутарэнні і ўнутраныя дворыкі, дзе тыя, хто любіў старажытны абрад, вялі бадзяжнае існаванне. Значна павялічылася колькасць маладых святароў, якія любяць Трыдэнцкую Імшу, а таксама колькасць старэйшых святароў, якія пачалі яе вывучаць. Усё больш і больш біскупаў гатовыя цэлебраваць сакрамэнт канфірмацыі і пасвячэнняў, згодна са старым абрадам.

Гэтыя факты могуць быць слабым суцяшэннем для тых няшчасных, хто жыве ў краіне, дзе гэтая аднова старажытнай формы зусім не заўважальная — а такіх рэгіёнаў дастаткова. Прыйшоў час адкласці ўбок распаўсюджанае ў Каталіцкім Касцёле меркаванне, што літургія і рэлігійная адукацыя знаходзяцца ў добрых руках духавенства. Такі погляд заахвочвае пасіўнасць сярод вернікаў, якія лічаць, што ім не варта цікавіцца гэтымі справамі. Гэта не так. Вялікі літургічны крызіс, які наступіў пасля Другога Ватыканскага сабору і быў часткай яшчэ большага крызісу веры і ўлады, паклаў канец ілюзіі, што вернікам не трэба ў гэтым удзельнічаць. Цяпер мы маем абавязак спрыяць вернаму аднаўленню апостальскай традыцыі ва ўсім сваім багацці.

Рух па аднаўленні рымскага абраду, які ўжо налічвае дзесяцігоддзі існавання, у значнай ступені з’яўляецца свецкім рухам. Становішча святароў, якія падтрымліваюць рымскі абрад, было і будзе ўмацоўвацца Summorum Pontificum, а таксама можна спадзявацца, што справа Трыдэнцкай Імшы атрымае дадатковую дапамогу пасля доўгачаканага паяднання Супольнасці св. Пія Х са Святым Пасадам. Але гэта не змяняе факту, што менавіта свецкія вернікі адыграюць вырашальную ролю ў дасягненні поспеху ў рэфармаванні рэформы. Сённяшнія свецкія вернікі адрозніваюцца ад вернікаў 40 гадоў таму. Тыя дакладна ведалі рымскі абрад і ўспрынялі яго страту з горыччу і пратэстам. Сённяшняя моладзь, якая звяртаецца да рымскага абраду, часта не ведала яго ў дзіцячым узросце. Яны не сумуюць з настальгіяй, як памылкова думае Папа Францішак, па страчаным часе. Наадварот, яны ўспрымаюць рымскі абрад як нешта новае. Для іх ён адкрывае вялікі свет, даследаванне якога абяцае быць бясконца захапляльным. Гэта праўда, што тыя, хто сёння адкрывае для сябе рымскі абрад і атрымлівае асалоду ад яго фармальнай дакладнасці і суровай артадаксальнасці, з’яўляюцца элітнай групай, але не ў сацыяльным сэнсе. Яны маюць больш містычнае ўспрыняцце і эстэтычную адчувальнасць да розніцы паміж праўдай і падманам. Як стагоддзе таму ўстанавіў філосаф і гісторык Ёхан Хёйзінга, аўтар кнігі “Восень Сярэднявечча”, існуе сціслая сувязь паміж артадаксальнасцю і ўспрыняццем стылю.

Большасць жа вернікаў тым часам не ведала нічога, акрамя перагледжанай Імшы ў сваіх бясконцых праявах. Яны страцілі адчуванне духоўнага багацця Касцёла, а часта і здольнасць сачыць за старым абрадам. Іх не варта крытыкаваць за гэта. Трыдэнцкая Імша патрабуе адукацыі даўжынёю ў жыццё, а паслясаборны час, сярод іншага, характарызуецца паўсюдным адкіданнем рэлігійнай адукацыі. Каталіцкая рэлігія пры сваёй вялікай колькасці вернікаў сапраўды зрабілася найменш знанай рэлігіяй у свеце, асабліва для сваіх прыхільнікаў. Тады як ёсць шмат каталікоў, якія адчуваюць агіду і раздражненне ад павярхоўнасці новага абраду ў тым выглядзе, як ён цэлебруецца сёння, ад непрыемнай музыкі, пурытанскага кічу, трывіялізацыі догмы і свецкага характару сённяшніх касцёльных будынкаў, за апошнія 40 гадоў паміж традыцыйным абрадам і новай Імшой адкрыўся такі пралом, што часта праз яго проста немагчыма перакінуць мост. Праблема заключаецца ячшэ і ў той асаблівасці старога абраду, што яго ўдаецца пазнаць толькі павольна, калі толькі непадрыхтаваны наведвальнік гэтага старажытнага ўзору малітвы не з’яўляецца рэлігійным геніем. Яшчэ ніхто не даведаўся пра рымскі абрад усё, што можна даведацца, таму што па сваім паходжанні і сутнасці гэтая трывалая і сапраўды надзвычайная форма з’яўляецца герметычнай і патрабуе таямнічай дысцыпліны і стараннай падрыхтоўкі.

Калі мы хочам дамагчыся росквіту Трыдэнцкай Імшы, трэба падрыхтаваць глебу, каб новае пакаленне магло атрымаць такую падрыхтоўку. Папа Бенедыкт расчараваў многіх прыхільнікаў старой літургіі, таму што ён не зрабіў для іх больш. Зрабіўшыся Папам, ён адказваў адмоваю на настойлівыя заклікі цэлебраваць лацінскую Імшу, хоць і рабіў гэта час ад часу, калі быў кардыналам. Але прычынай гэтай адмовы з’яўляецца тое, што ён верыў: незалежна ад таго, наколькі моцна ад яго жадаюць гэтай цэлебрацыі, аднаўленне старога абраду, як і ўсе значныя рухі ў гісторыі Касцёла, павінны паходзіць знізу, а не насаджацца папскім дэкрэтам зверху. За гэты час паслясаборная разбуральная праца нанесла шкоду многім вернікам. Калі не зменіцца мысленне і ў безлічы паасобных сэрцаў не прарасце жаданне вярнуцца да сакральнага, нават самыя добрыя і моцныя адміністратыўныя дзеянні Рыма не дадуць рэзультату.

Summorum Pontificum перадае адказнасць за будучыню рымскага абраду святарам і вернікам — калі для іх гэта штосьці значыць. Цяпер іхняя задача — цэлебраваць яго ў як найбольшай колькасці месцаў, заваяваць для яго як найбольшую колькасць людзей і распаўсюдзіць схаваныя веды адносна яго святых таямніцаў. Дакумент Папы Бенедыкта вызваліў іх ад абвінавачванняў у ганебнай непаслухмянасці і адкрытым непадпарадкаванні Святому Пасаду, і яны карыстаюцца правам, якое даў ім найвышэйшы заканадаўца Касцёла, але гэтае права мае сэнс толькі тады, калі пра яго заяўляюць і ім карыстаюцца. Гэта закон. Ніводзін каталік не можа, як было раней, сцвярджаць, што прасоўванне рымскага абраду ідзе супраць волі Касцёла.

Магчыма, гэта і добра, што, нягледзячы на Summorum Pontificum, Трыдэнцкую Імшу не падтрымлівае большасць біскупаў. Калі гэта сапраўдны скарб, без якога Касцёл не будзе самім сабою, тады яго не атрымаеш, пакуль за яго не пазмагаешся. Яго страта стала духоўнай катастрофай для Касцёла і мела страшныя наступствы нават па-за межамі літургіі, і гэтая страта можа быць пераможана толькі паўсюднай духоўнай адновай. Можа, і нядрэнна, што іерархі ў адкрытай непаслухмянасці Summorum Pontificum працягваюць ставіць перашкоды на шляху тых, хто змагаецца за рымскі абрад. Як мы ведаем з жыццяў святых і гісторый законаў, якія яны засноўвалі, улада зазвычай з асаблівым недаверам пераследуе новыя рухі і імкнецца падавіць іх. Гэта канстанта касцёльнай гісторыі, якая характарызуе кожны незвычайны духоўны высілак, а насамрэч, кожную сапраўдную рэформу, бо сапраўдная рэформа заключаецца ў вяртанні да больш суровага парадку. Гэта выпрабаванне агнём, якое ўсе рэфарматары, годныя свайго імя, павінны вытрымаць. Рымскі абрад будзе адваяваны ў сотнях малых капліц, у імправізаваных умовах па ўсім свеце, цэлебраваны маладымі святарамі ў прысутнасці народу, сярод якога будуць малыя дзеці, — альбо не будзе адваяваны ўвогуле.

Вяртанне паўнаты касцёльнай літургіі цяпер за моладдзю. Тыя, хто стаўся сведкам скасавання і некананічнага аб’яўлення па-за законам старажытнага абраду ў канцы 1960-х, фарміраваліся пад уздзеяннем літургічнай практыкі 1950-х гадоў і папярэдніх дзесяцігоддзяў. Гэта можа гучаць дзіўна, але гэтая практыка ў многіх краінах была не найлепшай. Рэвалюцыя, якая мусіла знявечыць Імшу, кідала далёкі цень перад сабою. У многіх выпадках літургічная практыка была такой, што людзі больш не верылі ў сакрамэнтальную моц абраду. У многіх краінах літургічная архітэктура абраду скрывалася альбо нават дэмантавалася. Служыліся ціхія Імшы, падчас якіх чалавек, які ўзначальваў малітву, няспынна прамаўляў малітвы на народнай мове, якія не заўсёды былі перакладам лацінскіх малітваў, а ў некаторых месцах грыгарыянскі спеў адыгрываў другарадную ролю. Тыя, каму сёння дваццаць альбо трыццаць, не маюць падобных дрэнных звычак. Яны могуць ацаніць абрад у яго чысціні, вольным ад інкрустацый з нядаўняга мінулага.

Вялікая шкода, якую прынесла літургічная рэвалюцыя пасля Другога Ватыканскага сабору, заключаецца перадусім у страце ўпэўненасці, з якой усе каталікі — непісьменныя пастухі, служанкі, рабочыя, Дэкарт і Паскаль — удзельнічалі ў святой малітве Касцёла. Да таго часу абрад быў багаццем для бедных, якія праз яго ўваходзілі ў свет, які інакш быў бы для іх закрытым. У старой Імшы яны адчувалі будучае жыццё, а таксама жыццё цяперашняе, на што здольныя толькі мастакі і містыкі. Гэтую страту супольнай узвышанасці, даступнай найбольш простым, нельга выправіць на працягу пакаленняў, і менавіта гэтая вялікая страта робіць непрадуманую рэформу Імшы такой асуджальнай. Гэта маральнае самавольства, што тым, хто сваёй саманадзейнасцю і хлуснёй разбурыў рымскі абрад, дазволілі скрасці ў будучага пакалення іхнюю цэлую каталіцкую спадчыну. Але цяпер прынамсі для паасобных людзей і малых груп ёсць магчымасць паступова, не саромеючыся адваёўваць крыху знаёмасці з запаветнымі малітвамі Касцёла. Сёння дзеці могуць расці ў абрадзе і такім чынам атрымліваць новы, больш прасунуты ўзровень духоўнай практыкі.

Рух дзеля старога абраду, далёкі ад стану самазадаволенасці, насамрэч мае апостальскі характар. Было заўважана, што рымскі абрад мае асабліва моцны эфект на канвертытаў і што ён сапраўды выклікае значную колькасць навяртанняў. Яго глыбокая закаранёнасць у гісторыі і яго сувязь з канцом свету стварае святы час, супрацьлеглы часу цяперашняму, якім сваімі сквапнымі клопатамі пакідае многіх людзей незадаволенымі. Таксама стары абрад супярэчыць веры ў прагрэс, якая доўгі час ішла побач з эканамічнай ментальнасцю, што цяпер пераходзіць у трывогу за будучыню і нават пэўны песімізм. Па гэтай супярэчнасці з духам цяперашняга веку не варта бедаваць. Яна як бы прадчувае ўсеагульнае абуджэнне з двухсотгадовай ілюзіі. Хрысціяне заўсёды ведалі, што свет упаў з-за першароднага граху і што, калі паглядзець на гісторыю, увогуле не існуе прычын для аптымізму. Кажучы словамі Т. С. Эліята, каталіцкая рэлігія — гэта “філасофія разбурэння ілюзій”, якая не адмяняе надзеі, а вучыць нас не накіроўваць нашую надзею на нешта, што свет не можа нам даць. Літургія Рыма і, натуральна, грэцкая праваслаўная Боская літургія св. Яна Хрызастома адкрываюць акно, праз якое мы можам углядацца ў вечнасць.

Рэформа — гэта вяртанне да формы. Рух, які імкнецца да аднаўлення формы лацінскага абраду, з’яўляецца авангардным і прыцягвае маладых людзей, якія знаходзяць сучаснае грамадства ўдушлівым. Але ён толькі тады можа быць авангардным па-хрысціянску, калі ён не забываецца пра тых, каго вядзе ў бой. Ён не павінен забывацца пра тых, хто аднойчы знойдзе свой шлях да багацця каталіцкай рэлігіі, як толькі лягуць у магілы пакаленні тых, хто ў выніку Другога Ватыканскага сабору шукаў збаўлення Касцёла ў яго секулярызацыі.

Рым, трэцяя нядзеля Адвэнту, “Gaudete”, 2016


Аўтар: Марцін Мозэбах (Martin Mosebach), нямецкі пісьменнік, лаурэат Прэміі Клейста і Прэміі Георга Бюхнэра.
Крыніца: First Things
Ілюстрацыі: Fr Lawrence Lew, O.P. (CC BY-NC).

Арыгінальны тэкст з’явіўся ў выданні First Things на нямецкай і англійскай мовах. Пераклад зроблены з англійскай мовы і перадрукаваны з дазволу рэдакцыі.

Калі вы знайшлі арфаграфічную памылку, калі ласка, вылучыце яе і націсніце Ctrl+Enter.

Пакінуць каментар