4896486355_676ab55af0_b

Колькі разоў прыхільнікі класічнага рымскага абраду чулі пярэчанне: “Новая Імша лепшая за старую, таму што яна дазваляе больш актыўны ўдзел вернікаў” альбо “Старую Імшу зрэшты трэба было рэфармаваць, таму што святар быў адзіным чалавекам, які нешта рабіў, а людзі былі толькі маўклівымі глядачамі”. Мэта гэтага артыкула — аспрэчыць падобныя заявы і прадэманстраваць, што праўдай з’яўляецца адваротнае.

Актыўны/Актуальны ўдзел

Людзі, якія дадуць сабе час, каб сесці і разабрацца ў Sacrosanctum Concilium, часта будуць шакаваныя тым, наколькі гэты дакумент невядомы, ігнараваны і нязгодны з сучаснай каталіцкай практыкай. Часта ў дакуменце сустракаюцца багатыя выразы, але манера, з якой яны пераўтвараюцца ў слоганы, падрывае іх арыгінальнае адценне і глыбіню.

Найбольш вядомая ахвяра гэтага працэсу журналісцкага спрашчэння — гэта ідэя “актыўнага ўдзелу”, альбо participatio actuosa. Само слова actuosa вельмі цікавае: яно азначае поўнае ці татальнае паглыбленне ў дзейнасць, як танцор ці актор, які ўсё ўкладае ў свой танец ці ігру. Яго можна ўспрымаць як “супер-актыўнасць”. Але ці ўзгадаваецца тут актыўнасць? Гэта актуалізацыя поўнага патэнцыялу асобы, уваходжанне ў поўнае валоданне, а не валоданне нерэалізаванай здольнасцю. У сучаснай мове слова “актыўны” часта азначае проста антонім да слова “пасіўны” альбо “ўспрымальны”, але з больш глыбокай перспектывы мы бачым, што гэтыя словы не супярэчаць адно аднаму. Я магу быць актыўна ўспрымальны да Божага слова; я магу цалкам актуалізаваць сваю здольнасць дасведчваць дзеянне спеваў, малітваў і абрадаў, не робячы нічога асаблівага, што ў сучаснай мове называлася б “актыўным” [дадатак 1]. Вось, як Ян Павел ІІ растлумачыў гэта ў пасланні да біскупаў ЗША ў 1998 годзе:

Актыўны ўдзел дакладна азначае, што ў жэстах, словах, спевах і паслузе ўсе члены супольнасці бяруць удзел у акце пакланення, якое не з’яўляецца інэртным альбо пасіўным. Аднак актыўны ўдзел не выключае актыўнай пасіўнасці ў цішыні, трыванні і слуханні: насамрэч ён патрабуе гэтага. Тыя, хто моліцца, не з’яўляюцца пасіўнымі, напрыклад, калі слухаюць чытанні ці гамілію, альбо следуюць за малітвамі цэлебранта, спевамі і літургічнай музыкай. Гэта досвед цішыні і трывання, але яны сваім чынам глыбока актыўныя. У культуры, якая не ўхваляе і не выхоўвае медытатыўную цішыню, мастацтву ўнутранага слухання можна навучыцца толькі з цяжкасцю. Тут мы бачым, як літургія, хоць і заўсёды павінна быць адпаведна інкультуравана, павінна таксама быць супраць культуры.

Калі ваш хор спявае пропрый альбо харал на Імшы, альбо калі вы хацелі б, каб гэта калісьці здарылася, упэўніцеся, што падрыхтавалі гэты тэкст ад Яна Паўла ІІ для асобы, якая скажа: “Але людзі павінны спяваць усё!” Абат Алкуін Рэйд коратка растлумачыў намеры Сабора ў сваім інтэрв’ю ў мінулым снежні:

Сабор заклікаў да participatio actuosa, гэта значыць, найперш да нашай унутранай сувязі з літургічным дзеяннем, з тым, што Езус Хрыстус робіць у сваім Касцёле ў літургічных абрадах. Гэты ўдзел звязаны з тым, дзе знаходзяцца мой розум і маё сэрца. Нашыя знешнія дзеянні ў літургіі служаць і дапамагаюць гэтаму. Але participatio actuosa — гэта, у першую чаргу, не знешняя актыўнасць ці выкананне пэўнай літургічнай паслугі. На жаль, гэта распаўсюджанае неразуменне волі Сабора.

Цяпер, калі мы праяснілі паўсюднае розначытанне слова actuosa, узгадаем надзвычай цікавы факт, што фрагмент з Sacrosanctum Concilium, 14 рэдка цытуюць цалкам: “Маці-Касцёл горача жадае весці ўсіх вернікаў да таго поўнага, свядомага і актыўнага ўдзелу ў літургічных абрадах, якога патрабуе сама сутнасць Літургіі” (у арыгінале: “Valde cupit Mater Ecclesia ut fideles universi ad plenam illam, consciam atque actuosam liturgicarum celebrationum participationem ducantur, quae ab ipsius Liturgiae natura postulatur”). Што здарылася з “поўным” і “свядомым”?

Свядомы ўдзел

Разгледзім нашае пытанне далей. Пасля некалькіх дэкадаў удзелу ў Імшах як у звычайнай, так і надзвычайнай форме (абедзве цэлебраваліся “па кнігах”), я ўпэўніўся, што існуе парадаксальна большая магчымасць не звяртаць увагі на Імшу на роднай мове, менавіта па прычыне знаёмасці з ёй: яна становіцца рэфлектыўным дзеяннем, словы могуць заходзіць і выходзіць, пакуль розум далёка. Родная мова — гэта наша штодзённая зона камфорту, таму яна не займае нам увагі. Менавіта таму, калі ў людным месцы размаўляе шмат людзей, мы схільныя не заўважаць, што яны размаўляюць. Калі ж мы чуем іншаземную мову, адрозную ад нашай роднай, раптам нашая ўвага прыцягваецца да яе.

Вядома, гэты недахоп увагі можа здарыцца ў сферы любой мовы: як нехта аднойчы сказаў, я магу ў галаве лічыць грошы, пры гэтым спяваючы Сімвал веры па-лацінску, — калі я спяваў яго некалькі гадоў кожны тыдзень. Тем не менш, відавочна, што небяспека значна меншая ў межах usus antiquior па дзвюх прычынах.

Па-першае, чужароднасць вымагае ад таго, хто моліцца, некаторага высілку, каб увайсці ўсярэдзіну. Таксама яна вымагае ад таго, хто моліцца, рашэння, ці ён сапраўды хоча ўвайсці ці не. Амаль няма сэнсу сядзець там, калі толькі чалавек не хоча зрабіць нешта, каб удзельнічаць у Імшы ці прынамсі пачаць маліцца. Выкарыстанне імшала, распаўсюджанае ў традыцыйных супольнасцях, гэта моцная дапамога, якая дазваляе з’яднацца з розумам і сэрцам Касцёла ў малітве, а для мяне персанальна следаванне малітвам у імшале азначала фарміраванне майго ўласнага розуму і сэрца цягам дэкадаў, даючы мне смак духоўных рэчаў, прыкладаў святасці, аскетычных правілаў, натхненняў і пастанаўленняў. Калі я ўдзельнічаю ў надзвычайнай форме, я заўсёды значна больш актыўна ўдзельнічаю ў Імшы, таму што там трэба больш рабіць (я вярнуся да гэтай думкі) і мне здаецца больш натуральным выкарыстоўваць дапамогу імшала.

Па-другое, традыцыйная лацінская Імша так відавочна сфакусаваная на Богу, так накіравана на пакланенне Яму, што той, хто разумова прысутны ў тым, што адбываецца, непазбежна зацягваецца ў святыя таямніцы, калі нават толькі на самым простым і найбольш фундаментальным узроўні прызнання рэальнасці Бога і пакланення Пану ў Найсвяцейшым Сакрамэнце. Страшна казаць, але зусім не факт, што большасць каталікоў, што наведваюць большасць літургій на нацыянальных мовах у звычайнай форме, калісьці адназначна і неаспрэчна дасведчылі рэальнасць Бога і патрэбнасць у адарацыі. Альбо, іншымі словамі, старая літургія фарміруе гэтыя адчуванні ў душы, тады як новая літургія мае на ўвазе, што яны ўжо ёсць. Калі ў вас няма правільнага разумення і спосабу мыслення, Novus Ordo вельмі мала дапаможа вам у гэтым, тады як надзвычайная форма альбо дасць вам гэта, альбо адвярне вас. Калі вы наведваеце Імшу ў надзвычайнай форме, вас альбо нешта падсвядома прыцягвае, альбо вас адштурхоўваюць патрабаванні, якія яна накладае. Так ці інакш, цёплым тут не будзеш.

7397540106_69a008fdb7_k

Поўны ўдзел

Так шмат наконт “свядомага”. Што наконт “поўнага” ўдзелу? Зноў, гэта дзіўна ў святле прадузятай крытыкі, але традыцыйная лацінская Імша дазваляе вернікам больш поўна удзельнічаць у малітве, таму што ў ёй існуе больш тыпаў досведу: вербальны і невербальны, духоўны і пачуццёвы. Там сапраўды значна больш задзейнічана цела, калі следаваць звыклым практыкам. Апошняе заслугоўвае ўвагі.

На ціхай ці спяванай Імшы, залежна ад свята, можна зрабіць знак крыжа 8 разоў:

  • In nomine Patris…;
  • Adjutorium nostrum…;
  • Indulgentiam…;
  • Cum Sancto Spiritu (заканчэнне Gloria);
  • Et vitam venturi (заканчэнне Credo);
  • Benedictus (Sanctus);
  • калі Confiteor паўтараецца на Камунію;
  • падчас фінальнага благаслаўлення.

Сюды некаторыя дадаюць знак крыжа падчас узнясення Гостыі і Келіха. І, вядома, двойчы робіцца трайны знак крыжа — адзін раз на Евангелле і адзін раз на апошняе Евангелле.

Больш за тое, аказваецца, што ўдараў у грудзі ажно 15 (!)

  • 3x на mea culpa ў Confiteor прыслугоўваючых;
  • 3x на Agnus Dei;
  • 3x на другі Confiteor;
  • 3x на Domine, non sum dignus;
  • 3x на Salve Regina (O clemens, O dulcis, O pia).

Традыцыйна арыентаваныя каталікі навучыліся крыху схіляць галаву на імя Езуса і рабіць паклоны ў іншых месцах літургіі, напрыклад, калі святар праходзіць побач альбо калі турыферарый акаджае людзей. Мы ідзем на адзін крок далей і кленчым на Et incarnatus est падчас Сімвала веры — кожны раз, калі яго кажам, а не толькі на Божае Нараджэнне і Звеставанне Пана, як у Novus Ordo. Мы кленчым таксама на фінальнае благаслаўленне і на словы Et verbum caro factum est. (Існуюць таксама асаблівыя часы ў літургічным годзе, калі кожны закліканы ўкленчыць.)

Хоць паставы цела верных падчас пэўных момантаў Імшы не так рэгуляваныя, як у Novus Ordo, у ціхай Імшы вернікі зазвычай кленчаць працяглы час (ад пачатку да Евангелля і ад Sanctus да апошняга Евангелля). Гэта вымагаючая дысцыпліна, якая сапраўды трымае розум сканцэнтраваным на тым, што чалавек знаходзіцца ў асаблівым святым месцы і прымае ўдзел у ахвяры. На нядзельнай спяванай Імшы даволі шмат прыходзіцца стаяць, кланяцца, укленчваць, стаяць на каленях і сядзець, што разам са знакамі крыжа, ударамі ў грудзі, схіламі галавы і спевам адказаў і складае тое, што спецыялісты ў адукацыі называюць TPR — поўным фізічным адказам (англ. Total Physical Response). Вы знаходзіцеся ў малітве целам і душой, і амаль у кожны момант адбываецца нешта, што вяртае ваш розум назад да таго, што вы робіце. Звычайная форма згубіла шмат такіх “мускульных” элементаў дзеля простага слыхавога разумення і вербальнага адказу, якія самі па сабе ствараюць даволі бедную форму ўдзелу, і напэўна не поўную.

Найбольш характэрная рыса, магчыма, гэта бязмерна спакойная крыніца цішыні ў самым цэнтры Традыцыйнай лацінскай Імшы. Калі святар не чытае Эўхарыстычную малітву “на” вас, як звычайна, але замест гэтага сам ціха ахвяруе Канон Богу, заўсёды ad orientem, становіцца значна прасцей маліцца словамі Канону самому ў еднасці са служачым святаром альбо, калі некаму падабаецца, аддацца ў бязмоўную еднасць з ахвярай. Гэта пераўтварае Канон Імшы ў час больш поўнага, свядомага і актуальнага ўдзелу, чым гэта забяспечвае пастаянны паток слыхавой стымуляцыі ў Novus Ordo.

1024px-Strasbourg_crypte_de_la_cathédrale_Notre_Dame_messe_de_Requiem_2013_08

Культура малітвы

Назіранне ў блогу Sensible Bond вельмі добра падыходзіць да нашага аналізу:

Можна працягваць лічыць новы абрад абсалютна каталіцкім, а аднак лічыць, што культура надзвычайнай формы, дзе людзі выглядаюць пасіўнымі, схільная навучаць людзей незалежнай малітве, тады як культура звычайнай формы стварае дынаміку, у якой людзі проста гутараць адзін з адным ў касцёле, калі іх актыўна не апрацоўвае служыцель.

Такім чынам, мы бачым вынік, які адкрыта супярэчыць агульнай мудрасці. “Актыўны ўдзел”, так як ён зразуметы і ўведзены ў сферы Novus Ordo, насамрэч заахвочвае пасіўнасць, тады як каталік, які ў знешняй пасіўнасці атрымлівае ўсё, што можа даць традыцыйная Імша, актуалізуе свой патэнцыял да малітвы ў большай ступені. Адпаведна, калі вы стараецеся выканаць заклік Сабора да поўнага, свядомага і актуальнага ўдзелу, адшукайце мясцовую традыцыйную лацінскую Імшу, і вы за кароткі час і высілак знойдзеце багацце ўдзелу, большае, чым дазваляе рэфармаваная літургія.

Дадатак 1. Я перапісаў папярэднія сказы ў адказ на некаторую выдатную крытыку супраць маёй працы з лацінскім словам actuosus у першай версіі гэтага артыкула. Чытачы, зацікаўленыя ў дэталях, знойдуць іх у каментарыях ніжэй. 


Аўтар: Peter Kwasniewski
Крыніца: New Liturgical Movement
Ілюстрацыі: Fr Lawrence Lew, O.P. (CC BY-NC-ND), Greater Boston Tridentine (CC BY-NC-ND), Claude TRUONG-NGOC (CC BY-SA).

Артыкул перакладзены з англійскага арыгіналу і перадрукаваны з дазволу аўтара.

Калі вы знайшлі арфаграфічную памылку, калі ласка, вылучыце яе і націсніце Ctrl+Enter.

Пакінуць каментар