Бенедыкт XVI: Хрысціянская вера — гэта не ідэя, а жыццё

BenediktXVI.MariaBernarda

Osservatore Romano, 17 сакавіка 2016 года

Тут мы публікуем поўны тэкст інтэрв’ю Бенедыкта XVI ў кнізе Per mezzo della fede. Dottrina della giustificazione ed esperienza di Dio nella predicazione della Chiesa e negli Esercizi Spirituali, напісанай езуітам Даніэле Лібаноры (Daniele Libanori) (Cinisello Balsamo, Edizioni San Paolo, 2016, 208 ст., €20), дзе Папа на пенсіі кажа пра цэнтральную ролю спачування ў хрысціянскай веры.

Кніга таксама ўтрымлівае тэзісы канферэнцыі, якая прайшла мінулым кастрычнікам у Рыме.

Як заўважыў Філіпа Рыццы (Filippo Rizzi) у выданні Avvenire 16 сакавіка, публікуючы вытрымкі з інтэрв’ю, размову праводзіў езуіт Жак Сервэ (Jacques Servais), вучань Ханса Урса фон Бальтазара і даследчык ягоных працаў.

А. Жак Сервэ SJ: Ваша Святасць, пытанне, якое ў гэтым годзе паставіла плябанія Gesu (рэзідэнцыя семінарыстаў-езуітаў у Рыме) у рамках дзён навукі, гэта апраўданне верай. Апошні том вашых выбраных працаў падкрэслівае вашае рашучае сцвярджэнне: “Хрысціянская вера — гэта не ідэя, а жыццё”. Каментуючы знакамітае Паўлава сцвярджэнне ў Рым. 3:28, вы ўзгадалі двайную трансцэндэнцыю: “Вера — гэта дар вернікам, перададзены праз супольнасць, якая для гэтай часткі з’яўляецца рэзультатам Божага дару”. Маглі б вы патлумачыць, што мелі на ўвазе пад гэтымі словамі, улічваючы той факт, што мэта гэтых дзён навукі ў тым, каб выясняць пастаральную тэалогію і ажыўляць духоўны досвед вернікаў?

Бенедыкт XVI: Гэтае пытанне датычыцца таго, чым з’яўляецца вера і як пэўны чалавек пачынае верыць. З аднаго боку, вера — гэта глыбока асабісты кантакт з Богам, які дакранаецца да самай маёй сутнасці і абсалютна непасрэдна ставіць мяне перад жывым Богам такім чынам, каб я мог гаварыць з Ім, любіць Яго і ўваходзіць у адзінства з Ім. Але ў той жа час гэтая асабістая рэальнасць непарыўна звязаная з супольнасцю. Важная частка веры можа быць унесеная ў “мы” сыноў і дачок Бога, у пілігрымуючую супольнасць братоў і сясцёр. Сустрэча з Богам таксама азначае, што я сам раблюся адкрыты, адарваны ад маёй закрытай адзіноты і прыняты ў жывую супольнасць Касцёла. Гэтая жывая супольнасць таксама з’яўляецца пасрэднікам майго спаткання з Богам, хоць гэтае спатканне і закранае маё сэрца абсалютна асабістым чынам. Вера паходзіць ад слухання (fides ex auditu), вучыць нас св. Павел. Слуханне, у сваю чаргу, мае на ўвазе партнёра.

Вера — гэта не прадукт рэфлексіі і нават не спроба прабіць глыбіні майго ўласнага быцця. Абедзве гэтыя рэчы могуць прысутнічаць, але іх недастаткова без “слухання”, праз якое Бог звонку, з гісіторыі, якую Ён сам стварыў, кідае мне выклік. Каб я мог паверыць, мне патрэбныя сведкі, якія спаткалі Бога і якія робяць Яго даступным для мяне. У маім артыкуле пра хрост я казаў пра двайную трансцэндэнцыю супольнасцІ, такім чынам яшчэ раз узгадваючы важны элемент: вера супольнасці не стварае сама сябе. Гэта не супольнасць людзей, якія маюць некаторыя супольныя думкі і якія вырашаюць працаваць над іх распаўсюджваннем. Тады ўсё было б заснавана на іх уласным рашэнні і, па вялікім рахунку, на прынцыпе большасці галасоў, гэта значыць, на людскім меркаванні. Касцёл, які збудаваны такім чынам, не можа ані быць для мяне гарантам вечнага жыцця, ані патрабаваць ад мяне рашэнняў, якія прычыняюць мне пакуты і разыходзяцца з маімі жаданнямі. Не, Касцёл з’явіўся не сам, ён быў створаны Богам і пастаянна Ім фармуецца. Гэта знаходзіць выраз у сакрамэнтах, перадусім у хросце: я ўваходжу ў Касцёл не праз бюракратычны акт, а праз сакрамэнт. А гэта азначае, што я запрошаны ў супольнасць, якая не паўстала сама і спраектавана па-за сваімі межамі. Служэнне, якое імкнецца сфарміраваць духоўны досвед вернікаў, мусіць зыходзіць з гэтых фундаментальных дадзеных.

Важна адкінуць ідэю Касцёла, які робіць сам сябе, і растлумачыць, што Касцёл становіцца супольнасцю ў еднасці з целам Хрыста. Касцёл павінен прывесці індывідуальнага хрысціяніна да спаткання з Езусам Хрыстом і ўвесці хрысціянаў у Яго прысутнасць у сакрамэнце.

А. Жак Сервэ SJ: Калі вы былі прэфектам Кангрэгацыі дактрыны веры, каментуючы Сумесную дэкларацыю Каталіцкага Касцёла і Сусветнай лютэранскай федэрацыі наконт дактрыны апраўдання (31 кастрычніка 1999 года), вы ўказалі на розніцу ментальнасці ў адносінах да Лютэра і пытання збаўлення і благаслаўлёнасці ў тым, як ён яго ставіў. У рэлігійным досведзе Лютэра пераважаў страх перад Божым гневам, пачуццё даволі чужое сучаснаму чалавеку, які адчувае хутчэй адсутнасць Бога (ваш артыкул у Communio, 2000, 430). Для такіх людзей праблема не ў тым, як атрымаць вечнае жыццё, а ў тым, якім чынам у небяспечных умовах нашага свету забяспечыць баланс чалавечага жыцця. Ці можа вучэнне св. Паўла пра апраўданне верай у гэтым новым кантэксце дасягнуць “рэлігійнага” досведу альбо прынамсі “базавага” досведу нашых сучаснікаў?

Бенедыкт XVI: Найперш я хачу падкрэсліць яшчэ раз, што я пісаў у Communio (2000) пра справу апраўдання. У параўнанні з людзьмі часоў Лютэра і тымі, хто прытрымліваецца класічнай перспектывы хрысціянскай веры, для сённяшняга чалавека рэчы ў пэўным сэнсе перавернутыя. Веруючы чалавек больш не патрабуе апраўдання перад Богам, ён думае, што гэта Бог абавязаны апраўдвацца з-за ўсіх жудасных рэчаў у свеце і перад абліччам пакутаў чалавецтва, усе з якіх так ці інакш залежаць ад Яго. У сувязі з гэтым, важна, што які-небудзь каталіцкі тэолаг можа проста і фармальна заявіць пра такую перавернутую пазіцыю: Хрыстус не цярпеў за грахі чалавека, але хутчэй, так бы мовіць, “адмяніў віну Бога”. Нават калі большасць хрысціянаў сёння не прынялі б такі драматычны разварот нашай веры, мы ўсё ж маглі б сказаць, што ён паказвае асноўны трэнд нашых часоў. Калі Іаган Баптыст Мец (Johann Baptist Metz) заяўляе, што сёння тэалогія павінна быць “чулай да тэадыцэі” (ням. theodizee empfindlich), гэта паказвае тую ж праблему пазітыўным спосабам. Нават не ўступаючы ў такія радыкальныя спрэчкі наконт візіі адносінаў паміж Богам і чалавекам, сённяшні чалавек увогуле мае пачуццё таго, што Бог не можа дазволіць большасці людзей быць асуджанымі. У гэтым сэнсе, сумнівы ў асабістым збаўленні душаў, тыповыя для мінулых часоў, з большага зніклі.

Аднак, на мой погляд, працягвае існаваць пачуццё таго, што мы патрабуем ласкі і прабачэння. Для мяне з’яўляецца “знакам часу” тое, што ідэя Божай міласэрнасці становіцца больш і больш цэнтральнай і дамінуючай, пачынаючы ад сястры Фаустыны, чые візіі глыбока і рознымі спосабамі адлюстроўваюць вобраз Бога, якога прытрымліваюцца сённяшнія людзі, а таксама іх жаданне Божай дабрыні. Папа Ян Павел ІІ быў глыбока прасякнуты гэтым імпульсам, нават калі гэта не заўсёды было бачна яўна. Але напэўна невыпадкова яго апошняя кніга, якая выйшла перад яго смерцю, кажа пра Божую міласэрнасць. Пачынаючы ад падзеяў, якія ад наймалодшых гадоў жыцця паддалі яго ўсім жорсткім учынкам, на якія здольны чалавек, ён пацвярджае, што міласэрнасць — гэта адзіная сапраўдная і апошняя эфектыўная рэакцыя на сілу зла.

Толькі там, дзе ёсць міласэрнасць, заканчваецца жорсткасць, толькі праз міласэрнасць заканчваюцца зло і гвалт. Папа Францішак таксама цалкам прытрымліваецца гэтай лініі. Яго пастаральная практыка выяўляецца ў тым факце, што ён пастаянна кажа нам пра Божую міласэрнасць. Менавіта міласэрнасць рушыць нас да Бога, тады як справядлівасць пужае. На мой погляд, з гэтага становіцца ясна, што пад знешнім выглядам самаўпэўненасці і самазадаволенасці сённяшні чалавек хавае глыбокія веды пра свае раны і сваю недастойнасць перад Богам. Ён жадае міласэрнасці.

Напэўна, гэта не супадзенне, што прыпавесць пра добрага самараніна асабліва прывабная для сучаснага чалавека. І не толькі таму, што гэтая прыпавесць робіць моцны акцэнт на сацыяльным вымярэнні хрысціянскага існавання, і не таму, што ў ёй самаранін, чалавек не рэлігійны, у параўнанні з прадстаўнікамі рэлігіі выдаецца, так бы мовіць, тым, хто насамрэч дзейнічае ў адпаведнасці з Богам, тады як афіцыйныя прадстаўнікі рэлігіі здаюцца нібы неўспрымальнымі да Бога. Вядома, гэта задавальняе сучаснага чалавека. Але мне таксама здаецца важным, што ў глыбіні душы людзі чакаюць, што самаранін прыйдзе ім на дапамогу, што ён схіліцца над імі, вылье алей на іх раны, паклапоціцца пра іх і прывядзе іх у бяспечнае месца. Кажучы проста, яны ведаюць, што патрабуюць Божай міласэрнасці і яго пяшчоты. У цяжкіх ўмовах тэхналагічнага свету, дзе пачуцці больш ні за што не лічацца, нават узрастае чаканне збаўчай любові, якая даецца дарма. Мне здаецца, што праз тэму Божай міласэрнасці па-новаму выражаецца апраўданне верай. Пачынаючы ад Божай міласэрнасці, якой шукае кожны, магчыма нават сёння наноў інтэрпрэтаваць фундаментальную базу вучэння пра апраўданне і прадставіць яго зноў ва ўсёй актуальнасці.

Калі Ансельм кажа, што Хрыстус памёр на крыжы, каб загладзіць бясконцае злачынства, якое было здзейснена супраць Бога, і такім спосабам аднавіць парушаны парадак, ён выкарыстоўвае мову, якую сучаснаму чалавеку цяжка прыняць. Такія выказванні рызыкуюць спраектаваць на Бога вобраз Бога гневу, бязлітаснага да граху чалавека, з пачуццём гвалту і агрэсіі, параўнальных з тымі, якія мы самі дасведчваем. Як можна казаць пра Божую справядлівасць, патэнцыяльна не падрываючы ўпэўненасць, глыбока ўкаранёную сярод вернікаў, што хрысціянскі Бог — гэта Бог, “багаты на міласэрнасць” (Эф. 2:4)? Канцэптуальнасць св. Ансельма зараз стала для нас незразумелай. Наша праца заключаецца ў тым, каб зразумець праўду, якая ляжыць за такім спосабам выказвацца. Са свайго боку я прапаную тры пункты гледжання на гэтую праблему:

а) Кантраст паміж Айцом, які настойвае на абсалютнай справядлівасці, і Сынам, які падпарадкоўваецца Айцу і паслухмяна прымае жорсткія патрабаванні справядлівасці, не толькі незразумелы сёння, але, з пункту гледжання трынітарнай тэалогіі, сам па сабе памылковы. Айцец і Сын адно, і таму іх воля ўнутрана адзіная. Калі Сын у Аліўным садзе змагаецца з воляй Айца, гэта не справа прыняцця жорсткіх адносінаў Бога да сябе, а хутчэй справа прыцягнення чалавецтва да волі Бога. Пазней нам прыдзецца зноў вярнуцца да ўзаемаадносінаў двух воляў Айца і Сына.

б) Дык чаму ж крыж і адкупленне? Нейкім чынам, сёння, у скажэннях сучаснай думкі, пра якую мы казалі вышэй, адказ на гэтыя пытанні можа быць сфармуляваны па-новаму. Давайце станем насупраць неверагоднай колькасці зла, гвалту, маны, нянавісці, жорсткасці і ганарыстасці, якія інфіцыруюць і развальваюць увесь свет. Гэтую масу зла няможна проста назваць неіснуючай, нават Бог не можа гэтага зрабіць. Яго трэба вычысціць, перапрацаваць і пераадолець. Старажытны Ізраіль быў упэўнены, што  штодзённая ахвяра за грахі, а тым больш вялікая літургія Дня адкуплення (Ём-Кіпур), былі неабходныя як процівага для масы зла ў свеце, і што толькі праз такое балансаванне свет можа, так бы мовіць, заставацца сцерпным. Як толькі ахвяры ў святыні зніклі, трэба было спытацца, што можно супрацьпаставіць моцам зла, як знайсці баланс. Хрысціяне ведалі, што разбураная святыня была замененая ўваскрослым целам укрыжаванага Пана, якое ў сваёй радыкальнай і несувымернай любові стала процівагай для невымернай прысутнасці зла. Сапраўды, яны ведалі, што прынашэнні, якія складаліся дагэтуль, можна было разумець як жэст імкнення да сапраўднай процівагі. Яны таксама ведалі, што ў параўнанні з празмернай моцай зла была дастатковай толькі бясконцая любоў, толькі бясконцая адплата. Яны ведалі, што ўкрыжаваны і ўваскрослы Хрыстус — гэта моц, якая можа супрацьстаць моцы зла і захаваць свет. І на гэтай аснове яны нават маглі зразумець значэнне іх уласных пакутаў як тыя, якія былі пагружаныя ў пакутную любоў Хрыста і з’яўляліся часткай адкупіцельнай моцы гэтай любові. Вышэй я цытаваў тэолага, для якога Бог павінен быў цярпець за свае грахі ў адносінах да свету. Цяпер, дзякуючы гэтаму перавароту перспектывы, узнікаюць такія праўды: Бог проста не можа пакінуць як ёсць масу зла, якая сыходзіць са свабоды, якую ён сам даў. Толькі Ён, прыходзячы, каб раздзяліць пакуты свету, можа свет збавіць.

в) У гэтай перспектыве адносіны між Айцом і Сынам становяцца больш зразумелымі. Я прывяду тут урывак з кнігі Анры дэ Любака (Henri de Lubac) пра Арыгена, які здаецца мне вельмі зразумелым: “Адкупіцель прыйшоў у свет з-за спачування чалавецтву. Ён узяў на сябе нашыя пакуты нават перад укрыжаваннем, а насамрэч нават перад сыходам, каб прыняць цела: калі б ён не дасведчыў іх загадзя, ён не прыйшоў бы, каб прыняць удзел у чалавечым жыцці. Але што гэта была за пакута, якую ён загадзя пацярпеў за нас? Гэта была пакута любові. А сам Айцец, Бог сусвету, перапоўнены доўгацярплівасцю, міласэрнасцю і спачуваннем, ці ж не пакутуе ён у пэўным сэнсе? “Пан, Бог ваш, насіў вас, як чалавек носіць сына свайго” (Дрг. 1:31). Такім чынам, Бог узяў на сябе нашыя правіны, як Сын Божы ўзяў на сябе нашыя пакуты. Сам Айцец не пазбаўлены запалу! Калі Яго прызываюць, ён ведае міласэрнасць і спачуванне. Ён адчувае пакуты любові (Гаміліі на Эзэкіэля 6:6)”.

У некаторых частках Германіі існуе вельмі кранальная пабожнасць, якая сузірае Not Gottes (“беднасць Бога”). Перад маімі вачыма стаіць велічная карціна, на якой пакутуючы Айцец, які, як Айцец, унутрана падзяляе пакуты Сына. А таксама карціна “трону ласкі”: Айцец падтрымлівае крыж і ўкрыжаванага, з любоўю схіляецца да яго, і яны ўдваіх, так бы мовіць, разам на крыжы. Такім вялікім і прамым спосабам чалавек адчувае, што азначае Божая міласэрнасць, што азначае ўдзел Бога ў пакутах чалавека. Гэта не жорсткая справядлівасць, не фанатызм Айца, але праўда і рэальнасць стварэння: сапраўдная перамога над злом можа адбыцца толькі праз пакуту любові.

А. Жак Сервэ SJ: У Духоўных практыкаваннях Ігнацый Лаёла не выкарыстоўвае выявы Старога запавету пра помсту, у адрозненне ад Паўла (2 Тэс. 1:5-9), і ўсё ж ён запрашае нас сузіраць, як людзі да Уцелаўлення “сыходзілі у пекла” і разгледзець прыклад “незлічонага мноства іншых, якія апынуліся там за значна меншыя грахі, чым здзейсніў я”. Менавіта ў гэтым духу святы праводзіў сваю пастырскую працу Францыск Ксаверый, перакананы, што ён павінен паспрабаваць выратаваць ад страшнай долі вечнага праклёну, столькі няверуючых, колькі будзе магчыма. Вучэнне, сфармуляванае на Трыдэнцкім Саборы, наконт суда над добрымі і злымі, пазней радыкалізаванае янсеністамі, трапіла ў Катэхізіс Каталіцкага Касцёла ў значна больш стрыманым выглядзе. Ці можна сказаць, што па гэтым пытанні ў апошнія дзесяцігоддзі назіралася свайго роду “развіццё догмы”, якое Катэхізіс павінен абавязкова прыняць да ўвагі?

Бенедыкт XVI: Не існуе ніякіх сумневаў у тым, што на дадзены момант мы сутыкнуліся з глыбокай эвалюцыяй догмы. Калі айцы і тэолагі Сярэднявечча да пэўнага часу лічылі, што ўся чалавечая раса стала каталіцкай і што паганства існавала толькі на межах, адкрыццё Новага Света напачатку сучаснай эпохі радыкальна змяніла перспектыву. У другой палове мінулага стагоддзя было цалкам пацверджана разуменне таго, што Бог не можа аддаць на пагібель ўсіх неахрышчаных і што нават чыста прыроднае шчасце для іх не ўяўляе сабою рэальнага адказу на пытанне чалавечага існавання. Калі гэта праўда, што вялікія місіянеры XVI стагоддзя былі па-ранейшаму перакананыя ў тым, што тыя, хто неахрышчаны, назаўжды страчаныя — і гэта тлумачыць місіянерскую адданасць, — то ў Каталіцкім Касцёле пасля Другога Ватыканскага Сабора ад гэтай перакананасці адмовіліся.

Адсюль прыйшоў глыбокі двайны крызіс. З аднаго боку, здаецца, гэта, павінна загубіць усялякую матывацыю для будучай місіянерскай дзейнасці. Навошта спрабаваць пераканаць людзей прыняць хрысціянскую веру, калі яны могуць быць збаўленыя нават без яе? Але і для хрысціянаў паўстала пытанне: абавязковы характар веры і адпаведнага ладу жыцця стаў здавацца няпэўным і праблематычным. Калі ёсць тыя, хто можа выратаваць сябе іншымі спосабамі, па вялікім рахунку, не ясна, чаму сам хрысціянін звязаны вымаганнямі хрысціянскай веры і яе маралі. Калі вера і збаўленне больш не ўзаемазалежныя, вера сама па сабе робіцца нематываванай.

Апошнім часам было сфармулявана некалькі спроб прымірыць універсальную патрэбу хрысціянскай веры з магчымасцю збавіцца без яе. Я прывяду тут дзве: першае, добра вядомы тэзіс пра ананімных хрысціянаў Карла Ранэра (Karl Rahner). Ён сцвярджае, што асноўны, сутнасны акт у аснове хрысціянскага існавання, вырашальны для выратавання, заключаецца ў адкрытасці на зусім Іншае, на адзінства з Богам. Хрысціянская вера, з гэтага пункту гледжання, прымусіць выйсці ў свядомасць рысы, характэрныя для чалавека як такога. Так што, калі чалавек прымае сябе ў сваім быцці, ён выконвае сутнасць таго, каб быць хрысціянінам, не ведаючы канцэптуальна, што гэта такое. Хрысціянін, такім чынам, гэта тое самае, што чалавек, і ў гэтым сэнсе, кожны чалавека, які прымае сябе хрысціянінам, нават калі ён не ведае пра гэта. І праўда, гэтая тэорыя захапляльная, але яна змяншае само хрысціянства да чыстага свядомага ўяўлення пра тое, што такое чалавек ў сабе і, такім чынам, ігнаруе драму перамены і абнаўлення, якая займае цэнтральнае месца ў хрысціянстве. Яшчэ менш прымальным з’яўляецца рашэнне, прапанаванае плюралістычнымі тэорыямі рэлігіі, для якіх усе рэлігіі, кожная па-свойму, з’яўляюцца спосабамі збаўлення і, у гэтым сэнсе, іх эфекты павінны лічыцца эквівалентнымі. Крытыка рэлігіі ў тым выглядзе, як яна ажыццяўлялася ў Старым Запавеце, у Новым Запавеце і ў раннім Касцёле больш рэалістычная, больш пэўная і праўдзівая ў сваім разглядзе розных рэлігій. Такі спрошчаны прыём не сувымерны велічыні гэтага пытання.

[…]

А. Жак Сервэ SJ: У вачах многіх свецкіх гуманістаў, пазначаных атэізмам XIX і XX стагоддзяў, як вы заўважылі, хутчэй Бог (калі ён існуе), а не чалавек адказны за несправядлівасць, пакуты нявінных, цынізм улады, які мы бездапаможна назіраем, у гэтым свеце і ў сусветнай гісторыі (Spe Salvi, 42). У вашай кнізе “Езус з Назарэту” вы паўтараеце тое, што для іх (і для нас) з’яўляецца скандалам: “Рэальнасць несправядлівасці, зла, нельга проста ігнараваць, проста адкладаць убок. Яны сапраўды павінны быць пераадолены і пераможаны. Толькі так можа праявіцца сапраўдная міласэрнасць” (Езус з Назарэту, ІІ, 153). Ці з’яўляецца сакрамэнт пакаяння адным з месцаў, дзе зло можа быць “выпраўлена”? Калі так, то якім чынам?

Бенедыкт XVI: Я ўжо імкнуўся паказаць у цэлым асноўныя пункты, звязаныя з гэтым, у сваім адказе на вашае трэцяе пытанне. Процівага ўладзе зла можа заключацца толькі ў богачалавечай любові Езуса Хрыста, якая заўсёды больш вялікая за любую магчымую моц зла. Але неабходна, каб мы змясцілі сябе ўнутры адказу, які Бог дае нам праз Езуса Хрыста. Нават калі індывідуальная асоба адказная за пэўны кавалак зла, і такім чынам саўдзельнічае з сіламі зла, тым не менш разам з Хрыстом яна можа “дапоўніць недахоп ў яго пакутах” (пар. Клс 1:24). Вядома, сакрамэнт пакаяння адыгрывае важную ролю ў гэтай сферы. Гэта азначае, што мы заўсёды дазваляем Хрысту змалоць і перамяніць сябе і што мы пастаянна пераходзім з боку таго, хто разбурае, на бок Таго, хто збаўляе.


Крыніцаhttp://insidethevatican.com/news/newsflash/letter-16-2016-emeritus-pope-benedict-grants-an-interview. Пераклад здзейснены з англійскай версіі з дазволам на перадрук.

Ілюстрацыйнае фота: Rinaldo Cornacchini (CC BY).

Калі вы знайшлі арфаграфічную памылку, калі ласка, вылучыце яе і націсніце Ctrl+Enter.

You may also like...

Пакіньце адказ

Напішыце першы каментар!

Leave a Reply

wpDiscuz

Spelling error report

The following text will be sent to our editors: